Sabit abduraxman: sherqiy türkistan inqilabi toghrisida(2)


2005.11.30
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
sabit-abduraxman.jpg
Sabit abduraxman

Merhum tarixchi we siyasiy pa'aliyetchi sabit abduraxman ependi özining "sherqiy türkistan inqilabi toghrisida" namliq kitabining ikkinchi bölümini ghulja qozghilingi we sherqiy türkistan jumhuriyiti waqitliq hökümitining qurulushi mesililirige béghishlighan bolup, aptor jumhuriyetning hakimiyet qurulush ishliri we hökümet terkibi shuningdek inqilabiy hökümetning öz aldigha qoyghan toqquz maddiliq xitapnamisi we bashqilar heqqide toxtilidu.

Toqquz maddiliq xitapname we inqilabning meqsiti

Uning yeküniche, waqitliq hökümet élan qilghan toqquz maddiliq xitapname nahayiti muhim bolup, bu pütün inqilabning axirqi meqsitini ispatlaydu.

Mezkur toqquz maddiliq xitapnamining birinchi maddisida ghuljida kötürülgen milliy azadliq inqilabning érishmekchi bolghan nishani we meqsiti éniq otturigha qoyulghan bolup, buningda musteqil démokratik sherqiy türkistan jumhuriyiti qurush éniq jakarlan'ghan shuningdek barliq dinlar we milletlerning barawerliki hem erkinliki kapaletke ige qilinidighanliqi, ma'arip, sehiye, tijaret ishlirining rawajlandurulup, xelqning bext-sa'aditining emelge ashurulidighanliqi belgilen'gen.

Sabit abduraxman ependi öz kitabida yene sowét ittipaqining körsetken yardemliri mesilisi heqqide toxtilip mundaq deydu:

Sowét hökümiti deslepte Uyghuristan xelqining qozghilingining düshmenni yéngip chiqalishigha anche ishenmidi. Shuning üchün azdur-köptur yardem qilghan bolup, özliri chette közitip turdi. Inqilabchilar qisqa waqit ichide ghulja shehirini azad qilip, sherqiy türkistan jumhuriyitini jakarlighandin kéyinla andin bu inqilabqa qol saldi. Inqilabni uyushturushqa mes'ul bolghan osman yüsüpowni chetke qayrip qoyup, stalinning biwasite wekili général polkownik wladimir stépanowich kozlowni ewetip, rehberlik hoquqini pütünley qolgha aldi. Ghulja shehiride sherqiy türkistan hökümitini we milliy armiyini nazaret qilidighan " 2-dom " quruldi.

Sabit abduraxman ependi sowet ittipaqining ghulja inqilabchilirining ghelibini qolgha keltürgendin kéyin, birdinla bu ishqa ariliship, herbiy we siyasiy jehettin bu hökümetni kontrolluq astigha alghanliqini tekitleydu.

Milliy armiyining qurulushi we üch yölünüshlük urush

Sabiq milliy armiye ofitséri sabit abduraxman ependi milliy armiyining ehwalini yaxshi bilgüchi bir tarixiy shahid bolush süpiti bilen öz kitabida milliy armiyining qurulush we jeng ghelibiliri heqqide qisqiche toxtilidu.

Uning bayan qilishiche, 1945-yili 1-ayning 5-künidiki hökümet yighinida milliy armiye qurush qarar qilin'ghan bolup, 1-ayning 12-künidiki hökümet kéngesh yighinida milliy armiyining tüzülush shekli,unwan we bashqa terepliri heqqide qarar qobul qilindi. 1945-Yili 8-aprélda resmi parat ötküzülüp, milliy armiyining qurulghanliqi jakarlandi.

Milliy armiyining deslepki mezgilde 15 ming etrapida jengchi ofitséri bar bolup, jemiy yette polk we besh bataliyondin terkip tapqan. Milliy armiye qomandanliq shitabi tesis qilinip, iwan palinop bash qomandani, général is'haq beg munonop we polkownik zunun téyipop mu'awin bash qomandani bolghan.

Milliy armiye qehriman armiye idi

Sabit abduraxmanning bayan qilishiche, milliy armiye qisqa muddetlik herbiy telim –terbiyidin kéyin shimaliy, ottura we jenubiy yölünüsh boyiche urush qilishqa atlinip, 9-ayghiche bolghan ariliqta tarbaghatay, altay wilayetlirini azad qilip, üch wilayet teweside sherqiy türkistan jumhuriyitining ay yultuzluq bayriqini qadap, azad rayon'gha aylandurdi. Uning qarishiche, yash milliy armiyining munchiwala tézlik bilen qisqighina waqit ichide gomindangning özliridin san jehette köp, qoral-yaraq jehette xil qoshunlirini yéngip, ularning jing we shixudiki mustehkem mudapi'e liniyilirini bösüp tashlap, ghelibini qolgha keltürishi tasaddipiy emes, belki bu her millet jengchi ofitsérlirining qehrimanliqi bilen düshmen'ge bolghan ghezep nepritige baghliqtur.

Düshmen bilen milliy armiye arisidiki perq shuki, düshmen qoshuni san we qoral –yaraq jehette üstünlükke ige bolsimu, emma roh jehette ajiz, chünki, ular zulum salghuchi mustebit hökümetning xelqni basturush qorali, milliy armiye bolsa, musteqilliq, azadliqqa teshna bolghan we bu yolda barliqini atiwetken, düshmen'ge bolghan ghezep nepriti qaynap tashqan herbiy qoshun bolup, barliq urush sepliride xitay gomindang ofitsér –eskerliri toshqandek qéchish, milliy armiye shir kebi étilishtek menzire shekillen'gen idi. Bu pikirni almutida yashawatqan sabiq milliy armiye ofitséri mesümjan zulpiqarowmu ilgiri sürgen idi.

Sabit abduraxman ependi öz kitabida milliy armiyining shiddet bilen algha ilgirilep, sherqte ürümchini, jenupta aqsuni ishghal qilish aldida sowét ittipaqining buyruq bérip we barliq sowét qorallarni yighiwélip, milliy armiyini toxtitip qoyghanliqi, bu chaghda moskwaning xitay bilen kélishim tüzgenliki üchün sherqiy türkistan hökümitiningmu xitay hökümiti bilen tinchliq bétim tüzüshke mejbur qilin'ghanliqini otturigha qoyidu. (Ümidwar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.