Sabit abduraxman: sherqiy türkistan inqilabi toghrisida(3)


2005.12.07
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
elixan-tore-150.jpg
Sherqiy türkistan jumhuriyiti re'isi merhum elixan töre saghuni

1944-Yilidin 1949-yilighiche dawamlashqan sherqiy türkistan inqilabining qatnashquchisi, sabiq milliy armiye ofitséri sabit abduraxman ependi özining" sherqiy türkistan inqilabi toghrisida" namliq kitabini yézishta peqet tarixiy matériyallarghila tayinip qalmastin belki, yene özining eyni waqittiki körgen- bilgenliri we anglighanlirinimu asas qilghan.

Sabit abduraxman ependi kitabchisining 4-bölümini milliy armiyining manas deryasi boyida toxtap qélip, sherqiy türkistan waqitliq hökümitining xitay gomindang hökümiti bilen tinchliq bétim tüzüshke mejbur qilin'ghanliqigha a'it mesililerge béghishlighan

Xelq pütün sherqiy türkistanni azad qilishqa teyyar bolghan

Sabit abduraxman ependi kitabchisida milliy armiyining üch yölünüsh boyiche élip barghan jenglirining ghelibe qilishida xelqning yar-yölek bolghanliqini, 40 mingdin artuq jengchi-ofitsérge ige milliy armiyining pütün Uyghur wetinini azad qilishqa her qandaq bedel töleshke teyyar ikenlikini, emma, mana mushundaq sherqiy türkistanning ay yultuzluq bayriqi pütün Uyghur diyari boyiche tiklinish aldida turghan peyitte Uyghur xelqining azadliqqa teshna qelbidin paydilinip, inqilabni we milliy armiyini kontrol qiliwalghan stalin hökümitining milliy armiyini manas deryasi boyida toxtap, gomindang bilen söhbet ötküzüshke qistighanliqini bayan qilidu.

Sabit abduraxman ependi eyni waqittiki xitayning Uyghur diyaridiki herbiy we siyasiy küchini tehlip qilip, uni ghelibisiri algha ilgirilewatqan milliy armiye bilen sélishturush arqiliq, milliy armiyining düshmenni tamamen yéngip, pütün Uyghur élini teltöküs azad qilishqa qudriti yétidighanliqini körsitidu.

Elixan töre moskwaning buyruqigha qarshi chiqqan

Sabit abduraxman ependining yézishiche, stalinning ghuljidiki meslihetchiler ömikining bashliqi général wladimir stépanowich kozlop stalinning buyruqini alghandin kéyin jumhuriyet re'isi elixan töre bilen körüshüp, uni xitay bilen urush toxtitip, söhbet ötküzüshke tewsiye qildu. Emma, elixan töre buninggha qarshi chiqip, xitay bilen söhbet ötküzüshning emeliyetke uyghun emeslikini, xitayning héchqachan söhbet arqiliq Uyghurlarning musteqilliqini tonumaydighanliqini körsitidu.

Sowét meslihetchisi wladimir kozlop egerde elixan torining moskwaning teklipini anglimisa, sherqiy türkistan'gha bérilidighan barliq yardemlerning toxtitilidighanliqini éytidu.

Elixan töre mundaq deydu:

"Siler wedenglerge wapa qilmay, alliqachan herbiy yardemliringlarni toxtitip qoyghan, ikkinchidin siler bikargha yardem qiliwatqininglar yoq. Biz silerdin qorallarning hemmisini sétiwalduq, bir miltiqni 5 qoygha, 25 oqni bir qoygha sétip bergininglarni untup qalmang janabiy général"

Kozlop mundaq deydu:

"Sowét ittipaqining yardimisiz beribir algha basalmaysiler !"

Elixan töre mundaq jawab béridu:

"Ilgiri shundaq idi, hazir biz qorallardin ünchiwala ghem yep ketmeymiz, sherqiy türkistandiki gomindang eskerlirining qolida zamaniwi qorallar bar, ene shu qorallarning hemmisi ete bizning qolimizgha ötidu. Biz düshmenning qolidiki qorallarni tartiwélip, özini shuning bilen yoqitimiz".

sabit-abduraxman.jpg
"Sherqiy türkistan inqilabi" namliq kitabning aptori merhum sabit abduraxman ependi. (1928-2005)

Shundaq qilip, elixan töre bilen sowét ittipaqi wekili wladimir kozlop arisidiki söhbet netijisiz axirlishidu.

Elixan töre milliy armiye qomandani palinopni hujumgha mejburlaydu

Sowét ittipaqining ghuljidiki wekili général kozlop, elixan töre bilen sohbetliship bolghandin kéyin milliy armiye bash qomandani yeni sowét ittipaqining ishenchilik adimi général iwan palinopqa buyruq bérip, milliy armiyini hujum qilishtin toxtitidu.

Sabit abduraxman ependining körsitishiche, buningdin ghezeplen'gen elixan töre général palinopni chaqirtip kélip, uninggha ürümchige hujum qilishqa buyruq béridu. Lékin, palinop özining bu buyruqni ijra qilalmaydighanliqini éytidu, elixan töre buningdin ghezeplinip, "kimning buyruqini ijra qildingiz janabiy général? " dep soraydu.

Milliy armiye bash qomandani palinop jawab bérip: " moskwaning buyruqini ijra qildim" dep jawab béridu.

Bu jawabni anglighan élixan töre palinopning aldigha kélip, "mawu généralliq unwanni moskwa bergen emes, biz bergen, shunga siz bizning buyruqimizni orunlishingiz kérek", dep palinopning mürisidiki pagonlarni yuluwalidu.

Sabit abuduraxman ependining mezkur bayanlirini téxi yéqinda wapat bolghan sabiq sherqiy türkistan jumhuriyitining bash katipi abdurewup mexsum ibrahimi ependimu sözlep bergen idi.

Urush beribir toxtap qaldi

Sabit abduraxman ependining yézishiche, shuningdin kéyin abduraxman hökümiti sherqiy türkistan hökümitige bergen qoralliri we herbiy yardem bériwatqan xadimlirini sherqiy türkistan hökümitining raziliqisiz élip chiqip ketti. Elixan törige yéqin bolghan milliy musteqilliq ghayisidiki kishiler hökümet ishliridin yiraqlashturuldi. Axiri sherqiy türkistan hökümiti gomindang hökümiti bilen tinchliq söhbiti ötküzüshke mejbur boldi.

Sabit abduraxman ependining yézishiche, eslide sherqiy türkistan inqilabchilirining arzusi boyiche alghanda ularning xitay hökümiti bilen tinchliq bétim tüzüshni esla xalimaytti, uning aldida birla yol, yeni ürümchini ishghal qilip, ay yultuzluq bayraqni shingshingshagha qadash turatti. Emma, sherqiy türkistan inqilabchiliri eyni waqittiki dunyadiki qudretlik memliket hésablan'ghan sowét ittipaqi bilen düshmenliship, düshminini köpeytkendin köre, yenila uning yardimini qolgha keltürüp, weziyettin paydilinip, Uyghurlarning azadliqini temin étishni oylap, moskwaning körsetmisige boysunushqa mejbur boldi. (Ümidwar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.