Sabit abduraxman: sherqiy türkistan inqilabi toghrisida(5)


2005.12.22
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
sabit-abduraxman.jpg
"Sherqiy türkistan inqilabi" namliq kitabning aptori merhum sabit abduraxman ependi. (1928-2005)

Ötken esirning 40-yilliridiki milliy azadliq inqilabning qatnashquchisi, ataqliq siyasiy pa'aliyetchi merhum sabit abduraxman ependi özining "sherqiy türkistan inqilabi toghrisida" namliq kitabining axirqi qisimda 40-yillardiki milliy azadliq inqilabning axirlishishining sewebliri heqqide toxtilidu.

Sabit abduraxman ependi milliy azadliq inqilabni eng axirida "meghlup boldi" dep qarighan bolup, uning chüshenchisi boyiche alghanda, 1944-yili noyabirda ghelibe qilghan inqilab besh yilidin kéyin xitay kompartiyisining Uyghur élini ishghal qilishi bilen meghlup boldi.

Inqilabning meghlup bolushidiki seweblerning biri- ichki jehette idiye we heriket birlikining yoqliqidur

Sabit abduraxman ependi milliy azadliq inqilabing meghlup bolushining sewebliri heqqide öz köz qarashlirini otturigha qoyup mundaq yekünleydu؛

"Yuqirida éytqinimizdek ,bu qétimqi inqilab toghra niyet bilen bashlan'ghan bolsimu, küresh jeryanida inqilabiy sepke her xil meqset her xil idiyidiki ademler kélip qoshulghan , bu ademlerning hemmisi, özlirini heqiqi inqilabchilar dep atiwélishqan bolsimu, emma her qaysi guruhtikilerning öz ghayisi, aldigha qoyghan siyasiy nishani bar idi"

Sabit abduraxman ependi shu chaghdiki her xil guruhlarning siyasiy teshebbuslirini we ghayilirini mahiyet étibari bilen töwendikidek ikki türge ayrishqa bolidighanliqini töwendikidek körsitidu.

1.Xitayghimu, rusqimu béqinmaydighan musteqil milliy dölet qurimiz deydighanlar, awal élixan töre, kéyin exmetjan qasimi wekillik qilghan guruppidikiler mushu idiyidiki kishiler idi. 2. Biz xitay dölitining terkibide qiliwérimiz, peqet bizge aliy muxtariyet hoquqi bersila boldi deydighanlar," x i p" chilar( xelq inqilabi partiyisi) we "chini türkistanchilar" mushu xildiki kishiler idi.

Aptorning yézishiche, mana mushu ikki xil idiyidiki kishiler öz ghayisini quwwetligen, öz ghayisige intilgen idi. Netijide heriket birliki temin étilmidi, hetta idiyiwi küreshler kélip chiqti mushu ikki xil idiyining kürishi toxtimay dawamlashti.

Sabit abduraxmanning qarishiche, 40-yillarda Uyghurlar arisidiki ene shu türlük pikir ixtilapliri inqilabing meghlup bolushidiki asasiy sewebler bolup, gomindang we kommunist xitay hem sowét hökümetliri Uyghurlar arisidiki mezkur idiye küreshliridin epchillik bilen paydilan'ghan.

Uyghurlar sowét –xitay hemkarliqining qurbani

Merhum sabit abduraxman ependi haya waqtida radi'o istansimizning ziyaritini qobul qilip, özining milliy azadliq inqilab heqqidiki köz qarashliri hem bahalirini otturigha qoyghan idi.

Merhum sabit abduraxman ependi öz nutqi we kitabida milliy inqilabing eng axirqi mezgili mesililiri heqqide toxtilip, exmetjan qasimi qatarliqlarning héch qachan xitay kompartiyisining biwasite rehberlikini qobul qilishni xalimighanliqi, bolupmu Uyghurlarning xitay terkibige shertsiz kirishige qarshi ikenlikini, shu sewebtin sherqiy türkistanni kommunistik xitay terkibige qoshuwétishni qarar qilghan sowét ittipaqi teripidin yoq qilin'ghanliqini otturigha qoyidu. Uning qarishiche, seypidin Uyghur xelqining wekili emes, uni xitay we sowét terep mexpiy béyjinggha ewetken bolup, uning qilmishliri qanunsizliqtur. Shunga Uyghurlarni buni étirap qilmaydu. (Ümidwar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.