Sabit abduraxman: sherqiy türkistan inqilabi toghrisida(6)


2005.12.29
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
sabit-abduraxman.jpg
"Sherqiy türkistan inqilabi" namliq kitabning aptori merhum sabit abduraxman ependi. (1928-2005)

Merhum tarixchi we ötken esirning 40-yilliridiki sherqiy türkistan milliy azadliq inqilabining qatnashquchisi sabit abduraxman ependi özining "sherqiy türkistan inqilabi toghrisida" namliq kitabining axirqi betliride milliy azadliq inqilabing axirlishish sewebliri bolupmu, sowét ittipaqining néme üchün bu inqilabni bashta qollap, axirida uni qurban qiliwetkenlikining sewebliri heqqide tehlil yürgüzidu.

Sowét ittipaqining meqsiti

Sabit abduraxman ependining otturigha qoyushiche, sowét ittipaqi bashtin-axiri sherqiy türkistan inqilabini qollighan we yardem bergen, emma axirqi hésabta uni oxshashla xitay kommunistlirigha sogha qilip, özlirining esli meqsitini ipadiligen. Uning qarishiche, moskwaning sherqiy türkistan jumhuriyitidin közligen meqsetliri heqqide töwendikiche toxtilidu.

Sowét ittipaqi we uning rehbiri stalin 1949-yiligha kelgende, shu chaghdiki milliy azadliq heriketni qollashtiki asasiy meqsitige yetti, yeni sherqiy türkistan hakimiyiti astidiki her qaysi wilayetlerde erkin yürüp, yéza-igilik déhqanchiliq mehsulatlirini erzan sétiwélip, özlirining sana'et malliri we ikkinchi jahan urushida ishtin chiqqan qorallirini qimmet bahada sétish arqiliq nahayiti nurghun iqtisadiy payda aldi. Sowét ittipaqi üch wilayettin her yili 300 ming tuyaq tirik mal, 100 ming tonna ashliq élip turghan. Altayning urani bilen altunini, maytaghning néfitini xalighanche élip toshup turghan. Azad üch wilayet we ürümchi teweside besh yil ichide yérim milyon etrapidiki ademni sowét puqraliqigha yéziwélip, bularning köpinchisini kéyinki waqitlarda sowét ittipaqigha élip chiqip kétip, özlirining emgek küchini hel qilghan.

Sabit abduraxman ependining otturigha qoyushiche, sowét ittipaqi sherqiy türkistan inqilabi arqiliq xitay bilen bolghan diplomatik munasiwetliridimu üstünlükni igiligen.

Uning qarishiche:

1.Moskwa sherqiy türkistan jumhuriyitini kozor qilip gomindang hakimiyitige bésim ishlitip, öz shertlirige könüshke mejbur qildi.

2. Moskwa sherqiy türkistan jumhuriyitining ottura asiya jumhuriyetliridiki türkiy xelqlerning milliy musteqilliq idiyisige tesir körsitishining aldini aldi.

Merhum tarixiy shahid sabit abduraxman ependining otturigha qoyushiche, stalin Uyghur xelqining musteqilliq dölet bolushini héch xalighan emes, eksiche barliq amillar bilen Uyghurlarni xitayning qolida tutup turushqa tirishqan. Stalin Uyghurlarning inqilabini peqet özige kérek bolghandila qozghap we yardem bérip, uningdin paydilinish , kérek bolmighanda xitay bilen hemkarliship, Uyghurlarning siyasiy teqdirini xitayning bir terep qilishigha tapshurush taktikisini qollandi. Bu idiye kéyinki sowét ittipaqi hökümiti teripidinmu dawamlashturuldi.

Inqilab meghlup bolsimu, emma arzu-armanlarni ipade qildi

Sabit abduraxman ependi, kitabining axirida xulase chiqirip, 30-we 40-yillardiki sherqiy türkistan inqilabi meghlup bolghan bolsimu, lékin u oxshashla Uyghurlarning azadliqqa, erkinlikke teshna qelbini shuningdek bu yoldiki qurban bérish rohini ipade qildi. Qisqisi Uyghur xelqining azadliqqa bolghan ishenchisini ashurdi dégen köz qarashqa kélidu. Uning yeküniche, Uyghurlar özlirining 40 yillardiki sherqiy türkistan jumhuriyiti arqiliq Uyghurlarningmu özini - özi eng yaxshi idare qilish, dölet qurush we döletni rawajlandurush iqtidarigha ige ikenlikini , qehriman milliy armiyining zor muweppeqiyetliri arqiliq Uyghurlarning qehrimanliq rohini, jenggiwar xaraktérini namayan qildi. Heqiqeten Uyghur jengchiliri eyni waqitta dunyadiki qudretlik armiyilerning biri dep özlirini maxtighan muntizim gomindang armiyisini yer bilen yeksan qilip, bir qétimmu düshmendin yéngilmidi. 40-Yillardiki milliy inqilab peqet sowét –xitay hemkarliqi arqiliqla meghlup boldi xalas.

Sabit abduraxman kim?

Sabit abduraxman ependi yash waqtida milliy inqilabqa qatniship, ghéni baturgha xususiy katip bolghan. Kéyin, milliy armiye sépide shixo urush meydanlirida bolghan hemde milliy armiye manas deryasi boyida toxtap qalghandin kéyin,1948-yili armiye sépide" yash türkistanchilar" teshkilatini qurup, milliy azadliq küreshni dawamlashturushni teshebbus qilghan. Uzun yillar xitay türmiliride yétip, ötken esirning 80-yillirida qazaqistan'gha köchüp chiqqandin kéyin taki bu yil wapat bolghiche siyasiy dewa pa'aliyetliri bilen shughullan'ghan hemde tarix tetqiqati élip bérip, bir qatar eserlerni yézip neshir qildurghan. (Ümidwar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.