Ziya semidi-yillar siri (8)


2005.01.05
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

1931-1934-Yilliridiki Uyghur qatarliq xelqlerning keng kölemlik qoralliq qozghilangliri axirqi hésabta özini "dunyadiki ézilgen milletlerning nijat yultuzi" dep pedezliwalghan sowét ittipaqi kommunistlirining ézilgen xelqlerni emes belki, ezgüchi mustebitler sinipigha mensup xitay militaristi shéng shiseyni herbiy jehettin qollap quwwetlishi bilen axirliship, mezkur ölkide sowét ittipaqining hamiliqi astidiki shéng shisey hakimiyiti tiklendi. Shéng shisey öz hökümranliqini mustehkemlesh üchün türlük hile-neyrenglerni ishqa sélip, shu chaghda pütün Uyghur éli ahalisining 80٪tin köprekini teshkil qilidighan Uyghurlarning siyasiy, iqtisadiy we medeniyet hoquqlirini melum rewishte kapaletke ige qilish shu'ari bilen meydan'gha chiqti.

Mustebitler renggareng neyrenglerge baydur

Ziya semidi özining "yillar siri" namliq romanining 4-kitabining 2-qisimida asasliqi shéng shiseyning hakimiyet qatlimidiki ichki ehwallar, shéng shiseyning hile-neyrengliri, uning atalmish "alte büyük siyaset", "sekkiz maddiliq xitabname" dégenlirining esli mahiyitining pütünley zeher yalitilghan sheker süpitidiki yalghanchiliq belki, uning jallatliq xaraktérining niqabi ikenliki qatarliq ehwallar heqqide yazghan. Aptor shéng shisey bashliq xitay militaristlar guruhining hile-neyrenglirining janliq ispati süpitide 1934-yili 4-ayning 18-künidin 25-künigiche échilghan " 1-qétimliq pütün shinjang xelq qurultiyi" ning heqiqi mahiyiti we uning muddi'asi heqqide bayan qilghan.

Aptor aldi bilen eyni waqittiki ürümchi shehirining qiyapiti bolupmu musulmanlar köp sanliqni igiligen kochilar we mehellilerning körünishlirini nahayiti janliq teswirleydu, arqidinla Uyghur diyarining her qaysi jayliridin qurultaygha kelgen wekillerning qiyapetliri we rohi haliti heqqide bayan qilidu.

Aptorning qelimi astida hüseyin beg, sheripxan qatarliq kishilerdin bashqa yene alahide abdughoppur damollamu teswirlinidu.

" Abdughoppur damolla siyaqidikiler, shéng shiseyge étiqad baghlighan yaki baghlash aldida turghanlar shéng dubenning islam dinigha bu qeder köngül bölüp, musulmanchiliqqa hörmet bildürgenlikige razi we memnun bolushup xoshal keypiyatta namaz perzilirini ada qilishti we du'a tegbirlerdin kéyin islamiyetke keng yol échip bergen yéngi hökümetning yashap-güllishige ayrim du'a oqushti" dep yazidu ziya semidi 30-yillarda aldi bilen qeshqerdiki sherqiy türkistan islam jumhuriyitining rehberlik qatlimi arisigha ziddiyet sélip, pitne-pasat tarqitish arqiliq qozghilangchilarning arisini buzghan hemde islam dinini süyi istimal qilip, shéng shisey üchün jan pidaliq bilen xizmet qilishta dang chiqargha abdughoppur damolla heqqide toxtilip.

Ziya semidi yene kochilargha shéng shisey bilen xoja niyaz hajimning süritining shuningdek "yashisun mu'awin re'is xoja niyaz hajim !" "yashisun dahimiz shéngduben" dégendek plakatlar we sho'arlarning chaplan'ghanliqini hetta yighin zalidimu bu xil sho'arlarning towlan'ghanliqi heqqide bayan qilidu.

Aptorning teswirlishiche shéng shiseyning hakimiyetni qolgha alghan xatire küni hésablan'ghan "april bayrimi" künige toghrilan'ghan bu qurultay jeryanida herbiy parat ötküzülgen, ayroplanlar kökte perwaz qilghan we tankilar hem atliq qoshunlar sep tartip kishiler aldidin heywe bilen ötken. Shéng shiseymu étini oynatqan halda xelq aldidin meghrurane halda ötüp, Uyghurlarning yürikini mujumaqchi bolghandek körün'gen.

Ziya semidi bu körünüshlerdin kéyin, qurultay ehwalini teswirleydu. Yighinda "shinjangdiki 14 millet mu'eyyenleshtürilidu" hemde shéng shiseyning jasusluq organliri teripidin süniy usulda yasap chiqilip, qesten Uyghurlardin ayrip chiqilghan atalmish "taranchi" millitimu resmiy bir millet süpitide élan qilinidu.

Shéng shisey -öz ejdadining mirasxori

Ziya semidining otturigha qoyushiche bu yighinda yene köpligen we mesiler qatarida milliy muxtariyet telipimu meydan'gha chiqidu. Bu telepning wekilliri hüseyin beg sheripxan we mensur hakim qatarliq kishiler bolup, shéng shisey gerche ularning teleplirini anglighandek körün'gen bilen emeliyette ularni shu kündin étibaren yoqitish qara tizimlikige kirgüzidu.

Ziya semidi axirisida shéng shiseyning néme üchün bu yighinni achqanliqining mahiyiti heqqide toxtilip mundaq dep xulase chiqiridu؛

"Shinjangda pat-pat yüz bérip turidighan qoralliq we qoralsiz majira-toqunushlar milliy tengsizlik, milliy ziddiyet tüpeyli bolghachqa milliy mesile hel qilinmaydiken, yenila beribir jemiyet tereqqiyatidiki xatirjemlik bir éqimgha chüshüp méngishi mumkin emes... Lékin, bu mesilini toghra we lilla hel qilish xitay xaqanlirining we gomidangchi-senminjuyichilarning qolidin kelmeyti"

Ziya semidi sözini dawamlashturup, bu mesilini hel qilishning shéng shiseyning qolidin téximu kelmeydighanliqini teswirlep mundaq yazidu؛

" Bu shéng shiseyning qolidin téximu kelmeyti. Shéng shisey Uyghurlarni bashqurush usulida shara'it telipige asaslinip, peqet sheklinila özgertip, mezmunini öz pétiche saqlap qélish üchün téximu rengwazliq , saqtiliq ishlitishke tirishti xalas, u shinjang mesilisini estayidil hel qilish emes, waqitliq bir terep qilish qestide kona chirik usuligha warisliq qildi " ziya semidi shéngshiseyning ilgiriki xitay mustebitlirining en'eniwi neyrengwazliqigha warisliq qilish bilen deslepte öz meqsitige yétip, aldamchiliq wasitisi bedilige hakimiyetni öz qoligha éliwalghanliqi, uning aldamchiliqi hem esli wehshiy mahiyitini chüshenmigen bir qisim kishilerning uninggha aldan'ghanliqi lékin , axirida ish pütkendin kéyin, shéng shiseyning jallatliq epti beshirsining ashkarilinip, ene shu qurultayda :yashisun dégen sho'arlar bilen kömülgen xoja niyaz bashliq shéng shisey bilen hemkarlashqan yünüs beg, tahir beg, abdulla damolla, qurban se'idi we sheripxan qatarliq barliq milliy nazirlar, rehbiri kadirlar we herbiy qomandanlarni öz ichige alghan bir qanche yüz ming kishining öltürülgenlikini yazidu.(Ümidwar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.