Ziya semidi-yillar siri (10)


2005.01.19
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
ziya-semidi.jpg

1937-Yili Uyghur xelqining tarixidiki paji'elik we dehshetlik bir yil boldi.

Qozghilangchilar bilen tüzgen barliq kélishimlirini yirtip tashlap, wediliridin yéniwélip, özining esli wehshiy mahiyitini ashkarilighan shéng shisey pütün Uyghur éli miqyasida keng kölemlik tutqun qilish élip bardi. Buninggha seweb bolghan amillarning biri shéng shiseyning eslidin Uyghurlargha erkinlik bérish xiyalining yoqliqi bolsa, yene biri mahmut muhitining hin &# xFEAA;istan'gha kétishi bilen uning qo &# xFEDD; astidiki ofitsérliridin biri abduniyaz begning Uyghur qoshunlirigha qomandanliq qilip, xotenni baza qilip yatqan ma xushen bashchiliqidiki tunggan küchliri bilen birliship, shéng shiseyge qarshi qoralliq qozghilang kötirishi bolup hésablinidu. Taki kucharghiche bolghan jaylardin xitay qoshunlirini tazilighan batur serkerde abduniyaz begke teng kélelmeydighanliqini hés qilghan shéng shisey qaytidin sowét ittipaqi hökümitining yardem bérishini telep qildi.

Mahmut muhitining aldidiki yollar

Ataqliq yazghuchi ziya semidi "yillar siri" namliq romanining axirqi bablirida ene shu weqeni arqa körünüsh qilghan murekkep weziyet hem mahmut muhitining axirqi urunushliri heqqide etrapliq toxtilidu.

Ziya semidining yézishiche, sowét ittipaqi bilen shéng shiseyning birleshme bésimliri astida qalghan mahmut muhiti intayin murekkep weziyetke duch kélidu. Pütün etrapi jasuslar we xa'inlar bilen qorshalghan, heqiqi dost bilen düshmenni perq étish qiyin bolushtek qamal qilinish we iskenjige élinishi ehwaligha toghra kelgen mahmut muhitining aldida üch xil yol turatti.

Bu tallash xaraktérlik yolning biri qozghilang kötirip, shéng shiseyge qarshi ot échish bilen musteqil hakimiyet qurush. Lékin, bu tolimu qiyin bolup, shéng shiseyni meghlup qilish asan bol &# xFEB4;imu, biraq shéngning ittipaqchisi bolghan sowét ittipaqining herbiy arilishishi hetta qoshun kirgüzüshige taqabil turush qiyin idi.

Mahmut muhitining aldida yene bir yol bolup, bu wetenni terk étip, bir meydan qoralliq toqunushtin xali qélish bilen xelqni qirghinchiliqtin saqlap qélish hem purset kütü &# xFEB5; arqiliq axirqi hésabta qaytidin küch toplap, xelqning azadliqini temin étish turatti.

yillar-siri.jpg
"Yillar siri" ning muqawisi

Yene bir yol shuki shéng shiseyge shertsiz bash égip, uning emir-permanlirigha ita'et qilish yen &# xFEF0; uning izidin méngish idi. Lékin, bumu ular üchü &# xFEE5; tuyuq yol bolup, mahmut muhiti terepdarlirining qarishiche؛ shéng shisey"xoja ni &# xFEF4;az haj &# xFBE9;m"ni qorchaq re'is qilip qoyghan, u wedilirige wapa qilmighan hetta eslide xoja niyaz hajim bilen tüzülgen kélishim boyiche tengri taghlirining jenubiy qisimini Uyghurlar özliri qoghdishi, bu jaylargha xitay qoshunlirini kirgüzmesliki kérek bolsimu, lékin shéng shisey mezkur kélishimlerge emel qilmay qoydi.

Ziya semidining bayan qilishiche؛ mahmut muhiti ene shundaq weziyet heqqide tehlil yürgüzidu hemde köp qétim özining eng yéqin dep qarighan ishenchilik qomandanliri bilen söhbet we muzakire ötküzidu. Bu söhbetlerge mahmut muhitining akisi mosul haji, xas mushawuri neyimi we bashqilar qatnishidu. Netijide, ular axiri qozghilang kötirishni qarar qilidu.

Ziya semidining bayan qilishiche, mahmut muhiti qozghilang kötirishni qarar qilghan bolsimu, emma aridiki bir xa'inning mexpiyetlikni ashkarilap qoyushi bilen sowét ittipaqi we shéng shisey terep buningdin xewer tapidu hemde qoshunlirini qeshqerge yötkep, Uyghur qoshunlirini iskenje ichige alidu. Axiri nishanni özgertken mahmut muhiti yarenlirini yighip, chet ellerge chiqip kétish yolini tallaydu.

Axirqi tallash - chet'elge kétish

Ziya semidi mahmut muhiti bilen uning yarenliri arisidiki axirqi bir qétimliq söhbetni teswirleydu. Hesretlen'gen mahmut muhiti mundaq deydu؛

" Tejribe shuni körsettiki, hayat-mamat kürishi keskinleshkensiri, iradisizlar yérim yolda süzülüp qalidu. Hémit haji, kichik axun we bashqilarning chetnep kétishidin échinmaymen, lékin, shulargha serp qilghan eqidemge échinimen. Emdi aldimizda téximu murekkep we éghir küresh turmaqta, bizler chet ellerge ziyaret qilghili, rahet - paraghet sürgüli kétiwatqinimiz yoq, eksiche ,wetendin qutluq makandin , issiq a'ilidin, el yurt we millettin &# xFE8E;yrilip, musapirliq, sergerdanliqqa qedem qoymaqtim &# xFBE9;z, bizler emdi tilemchilerdek ishikmu-ishik, shehermu-sheher doqurup, derd-ehwalimizni éytip, özimizge nisbeten xeyrixahliq qilidighan, yardemchi-ghemxorchilarni axturimiz."

Shuning bilen mahmut muhiti we uning ishenchilik ademliri melum bahaneler bilen mexpiy halda wetinidin ayrilip, hindistan'gha yétip baridu.

Tarixiy melumatlargha qarighanda mahmut muhiti terepdarliri hindistan, yaponiye qatarliq memliketlerde bir mehel aylinip yürgendin kéyin, yaponlar hökümranliqidiki xitaygha qaytip kélidu hemde weten azadliqi yolida köp azablarni chékidu. Axiri u késel sewebi bilen wapat bolidu.

Ziya semidi mahmut muhiti ketkendin kéyinki weziyet bolupmu, uning Uyghur qoshunliri ichidiki pikir ixtilapliri we talash-tartishlar heqqide tepsiliy yazidu. Mekkar shéng shisey Uyghur qoshunlirining qozghilang kötirishining aldini élish üchün Uyghur qoshunliri ichidiki shéng shiseyge qarshi qozghilang kötürüsh éhtimalliqi bar dep qa &# xFEAD;alghan qabil ofitsérlerni nezerbend astigha alidu hem ularni aldap pepilesh taktikisi qollinidu. Lékin bundaq hile-neyrenglerge aldanmighan bir qisim ofitsérler abduniyaz begning qomandanliqida qozghilang kötürüp, sh &# xFBE7;ng shisey qoshunli &# xFEAE;ini meghlup qili &# xFEAA;u.

Shuning bilen sowét ittipaqi hökümiti ayropilan ,tanka we zembirekler bilen qorallan'ghan muntizim qoshunlirini kirgüzüp, qozghilangchilarni meghlup qilip, rehimsizlerche qirghin qilidu.

Abduniyaz beg qozghilingi basturulghandin kéyin, shéng shisey xoja niyaz hajim, yunus beg, tayir beg qatarliq özi bilen hemkarliship, ölkining her qaysi derijilik hoquqlirini tutqan Uyghurlarni biraqla tazilaydu. Bu tazilashta shéng shisey öz &# xFEEF; üchün sadiqliq bilen xizmet qilip, uning basturush siyasitige maslashqan bir qisim Uyghurlarnimu qolgha élip öltüridu. Qisqisi u pütün Uyghur éli boyiche dehshetlik térrorluq siyaset yürgüzüp, bir qanche yüz ming ademni türmige tashlaydu we öltüridu. (Ümidwar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.