Ziya semidi-yillar siri (5)


2004.12.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

ziya-semidi.jpg
Ataqliq yazghuchi ziya semidi

Ataqliq yazghuchi ziya semidining "yillar siri" namliq tarixi romanining 4-kitabi ikki qisimdin terkib tapqan bolup, aptor bu kitabining 1-qisimida 1934-yili qeshqerde bashlan'ghan maxmut muhiti rehberliki we himayisi astidiki medeniy aqartish hem milliy rohni kücheytip, xelqning yüksek siyasiy hoquqlirini qolgha keltürüsh küreshlirining ilhami bilen ili wadisidimu Uyghur ziyalilirining medeniy aqartish we milliy sen'etni rawajlandurush herikitige atlan'ghanliqi heqqide yazidu.

Maxmut muhiti- meripetperwerlikning himayichisi

Xoja niyaz hajim, muhemmed imin bughra, sabit damollam, maxmut muhiti qatarliq nechche onlighan milliy rehberler bashchiliqida qozghalghan pütün Uyghur éli miqyasidiki qozghilanglar jümlidin sherqiy türkistan islam jumhuriyiti sowétler ittipaqi bilen xitay millitaristi shéng shiseyning hemkarlishishi astida axirliship, atalmish "yéngi hökümet"berpa bolghandin kéyin, sowét ittipaqining teshebbusi bilen ilgharliq niqabigha oriniwalghan shéng shisey milliy ma'aripni rawajlandurush, medeniy aqartish élip bérish sho'arlirini otturigha qoyidu. Bu sho'ardin paydilan'ghan memet éli tewpiq ,tursun ependi qatarliq milletperwer ziyalilarning bashlamchiliqida atushning 24 kentide mektep échildi. Shuning bilen bir waqitta yene qeshqer, aqsu wilayetlirining nahiyiliridimu yéngiche mektepler köplep barliqqa kélidu .Qutluq haji shewqi, memet éli tewpiq, tursun ependi qatarliq nechche onlighan meripetperwer ziyalilar yuqiri herbiy hoquqqa ige maxmut muhitining himayisi astida türlük tosqunluqlarni yimirip tashlap, Uyghur xelqining zamaniwi milletperwerlik éngini rawajlandurushning yéngi menzirisini barliqqa keltüridu.

Ziya semidi özining "yillar siri" namliq romanida bayan qilishiche؛ bu ehwal ili wadisighimu küchlük tesir körsitip, ghuljidiki ilghar ziyalilar mesilen merup seyidi, téyip haji sabit, qasimjan qembiri, rehimjan sabir haji we bashqilarmu buninggha awaz qoshup, "ili wilayetlik Uyghur medeniyet aqartish uyushmisi"ni qurup chiqidu؛

Maxmut muhiti-milliy bashliqlarning ülgisi

Aptor esiride rehimjan sabir haji, téyip haji, qasimjan qembiri, jalalidin yehyari, merup seyidi qatarliq erbablarning bir qétimliq söhbitini teswirlep, ularning maxmut muhitining süpetliri heqqidiki bahalirini yorutidu. Yighin ehlining sözlirini quwetligen merup seyidi mundaq deydu؛

" Hazirqi shara'itta ilidimu we bashqa wilayetlerdimu maxmut muhiti kebi hoquqtin toghra paydilinilishni bilidighan we millet menpe'etini himaye qilidighan dadil milliy memurilar bolghanda, hemme ishlar téz ronaq tapar idi. Shéng shisey bilen xoja niyaz hajim kélishim tüzgendin kéyin tesis étilgen ölkilik hökümet terkibige kirgen we yene wilayet, nahiyilerdimu memuriyetke jelip qilin'ghan yerlik millet memurlirining köpinchisi "qalpaqqa chüshlük kalla yoq" dégendek salahiyetsiz, tesadipiy ademler, shuning üchünmu ular weziyetni toghra mölcherlep, pursettin paydilinishni hoquqni ishlitishni bilishni muwapiq mölcherlimeydu hem bilmeydu, eger xoja niyaz hajimdin tartip taki nahiyilergiche bolghan milliy bashliqlar maxmut muhiti kebi dadil, jüretlik we parasetlik bolghandila béshimizni téximu égizrek kötürüp yürer iduq"

Bu yighin'gha qatnashqan kishiler Uyghur élidiki omumi weziyet jümlidin ili weziyiti heqqide türlük köz qarashlarni otturigha qoyushidu, ziya semidi ularning talash-tartishliri heqqide mundaq yazidu؛

"Beziler ilidiki memuriy mehkimilerge mesul xizmetlerde orun tutup olturghan milliy bashliqlarni dadilsizliq we teshebbuskarsizliqta eyiblise, beziler maxmut muhiti kebi milliy bashliqlarning kemdin-kem ikenlikidin zarlinatti. Yene beziler bolsa, uyushmining pa'aliyetsizlikini, chong-chong ishlarni yolgha sélishqa pétinalmay, bekmu éhtiyatchanliq qiliwatqanliqini algha sürüshti."

Ili wilayetlik Uyghur medeniy aqartish uyushmisi

Ziya semidi esiride mensepperes, yallanma ghalcha emeldarlar, abroy peres baylar we xurapiyliq terghibatchilirining tosqunluqlirigha qarimastin, axiri ilghar ziyalilarning toplinishi astida ilining medeniy-ma'arip ishlirini ilgiri sürüshni heqiqi yosunda temin étidighan hey'et qurup chiqilghanliqi heqqide bayan qilip mundaq yazidu؛

" Ili wilayetlik Uyghur medeniy-aqartish uyushmisining emeliy ish mehkimisi resmi teshkil qilinip, re'islikige téyip haji sabit, bash katipliqqa rehimjan sabir haji, teshkilat bölüm bashliqliqigha qasimjan qembiri, medeniy –ma'arip bölüm bashliqliqigha zaman, senayi-nepise bashliqliqigha jalalidin yehyari teyinlendi. Deslepte ghulja sheher ichidiki rayonlar we ili wilayitidiki 11 nahiye sheherlerde shöbe uyushmilarni teshkillep, tediriji halda rayonlar we yéza-kentlerdimu tarmaq uyushma qurushni qarar qildi"

Ziya semidi ghuljidiki bu meripetperwer kishilerning néme üchün medeniyet aqartish uyushmisining pa'aliyetlirini kücheytishke köngül bölgenliki heqqide toxtilip mundaq dep yazidu؛

"Esirler boyi manjur-xitay xandarlirining hemde gomindangchi mustebitchiler we ularning gumashta, qol –chomaqliri bolmish wang, gong, beg-ghoja, emeldar, sütxorlarning qosh –quwet zulmida jahalet-xurapat asaritining mehkumluqi bolmish xelqqe erkinlik kérek . Erkinlikning némidin ibaret ikenlikini chüshinish üchün ilim-meripet kérek idi. Ene shu meripetke bashlamchiliq qilidighan yéngi tughulghan teshkilat - medeniy aqartish uyushmisining yette maddiliq teshebbusi jahaletke qarshi keskin xitap bolup, medeniyetke ammiwi yürüshtin ibaret boldi"

Ziya semidi öz esiride Uyghur wetinining ikki qisimi yeni tengri taghlirining jenubi bilen shimalidiki weqelerni organik halda birleshtürüp yézish arqiliq , 20-esirning 30-yilliridiki bu diyardiki her xil siyasiy hadisiler, hile- neyrengler, idé'oligiyilik toqunushlar we milliy menpe'etler toqunushi shuningdek Uyghur xelqining azadliqqa , musteqilliqqe bolghan intilishlirining obrazliq karténisini oqurmenlerning köz aldida nahayiti tesirlik halda namayan qilidu.(Ümidwar)

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.