Хитай һөкүмити уйғурларға қиливатқан зулумини ақлашта һиндонезийәлик оқуғучилардин пайдиланмақтикән

Мухбиримиз ирадә
2022.05.12
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp

Мәркизи австралийәдики мустәқил тор гезити болған “сөһбәт” (The Conversation) тә елан қилинған мақалидә көрситилишичә, хитай һөкүмити уйғурларға қиливатқан зулумини ақлаш үчүн өзлири оқуш мукапат пули берип оқутуватқан һиндонезийәлик оқуғучиларни ишқа салған.

Мақалә аптори муһәммәд зулпиқар рәхмәтниң баян қилишичә, хитай йеқинқи йиллардин буян һиндонезийәдики иқтисадий вә сиясий тәсирини ашуруш билән тәң, һиндонезийәдики юмшақ күчиниму кеңәйткән болуп, бу тиришчанлиқларниң бири “сантири” дәп аталған мусулман оқуғучиларни оқуш мукапат пули билән тәминләш түри икән. Мақалидә көрситилишичә, хитайниң “бир бәлвағ бир йол” қурулушиниң башлиши вә униң уйғур мусулманлириға қиливатқан зулумиға қарита һиндонезийәдә наразилиқ һәрикәтлири көпәйгәндин кейин, хитайниң һиндонезийәдики мусулман оқуғучиларға беридиған оқуш мукапат пулиму көпәйгән. Буниң билән хитайда оқуйдиған һиндонезийәлик оқуғучи сани көрүнәрлик артқан.

Апторниң баян қилишичә, бу оқуғучилар һазир һиндонезийә таратқулирида хитайниң әң чоң образ тәшвиқатчилириға айланған болуп, оқуғучиларниң көпинчиси һазир һиндонезийә йәрлик таратқулирида хитайда “диний әркинлик” капаләткә игә, дегән қарашни тәшвиқ қилидикән. Уйғур ели һәққидә сөз қилғанда, худди хитай һөкүмитиниң тәшвиқатлириға охшашла уни қораллиқ наразилиқ һәрикәтлири билән бағлап чүшәндүридикән. Улар һиндонезийәниң асаслиқ чоң қаналлиридиму хитайниң тәшвиқатини қилған болса, бәзилири һәтта бейҗиң қишлиқ олимпик тәнһәрикәт мусабиқисини байқут қилишни тәләп қилған яки хитайниң уйғурларға қаратқан сияситигә наразилиқини ипадилигән мусулман оқуғучиларни әйиблигән. Бу оқуғучилар хитай ичидиму хитай һөкүмити орунлаштурған уйғур ели һәққидики тәшвиқат паалийәтлиригиму иштирак қилидикән.

Диққәт қозғайдиғини шуки, йеқинда қилинған бир тәкшүрүштә һиндонезийәдики иккинчи чоң мусулман тәшкилати болған “муһәммәдийә” җамаитиниң әзалири арисида хитай һәққидики көз қараш өзгириши байқалған болуп, уларниң иҗтимаий таратқулардики паалийәтлириму көпрәк хитайниң иҗабий образини намайән қилидикән. Әң муһими һиндонезийәдики әң чоң ислам тәшкилати болған “нәһдлатул өлима” (Nahdlatul Ulama) ға мунасивәтлик тәшкилат болуп, улар оқуғучиларниң хитайда оқушиға йол қоюпла қалмай, оқуғучиларниң көпийиши билән һәтта мәзкур тәшкилатниң хитай шөбисини қурған.

Аптор муһәммәд зулпиқар мақалисиниң ахирида “сантири” мусулман оқуғучилириға хитаб қилип, уларни хитайниң тәшвиқатлириға ишәнмәсликкә, әксичә хитайдики вақтини көпрәк уйғурларниң әһвалини чүшинишкә, тәтқиқ қилишқа сәрп қилишқа вә хитай һөкүмитигә очуқ хәт йезип, уни уйғур мусулманлириға қиливатқан зулумини тохтитишқа чақиришқа дәвәт қилған.

Уйғур дияридики лагерлар һәмдә зор көләмлик бастуруш мәсилиси хәлқараниң зор ғулғулисиға сәвәб болғандин кейин, дунядики әң чоң мусулман дөләтлириниң бири болған һиндонезийәму һәрикәткә кәлгән иди. Һиндонезийәдики иккинчи чоң мусулманлар тәшкилати болған “муһәммәдийә” җәмийитиниң имамлириму “аҗиз вә бигунаһ уйғурларниң зулумға учришиға қарши туримиз” дегән мавзуда очуқ хәт елан қилған. Бирақ узун өтмәйла һиндонезийәниң уйғурлар һәққидики тәнқиди асасән көздин йүткән болуп, буниңға асаслиқ хитай һөкүмитиниң бу дөләттә уйғур елидики зулум һәққидә қилған сахта тәшвиқати вә башқа мәбләғ селиш һәрикәтлириниң сәвәбчи болғанлиқи ашкариланған иди.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт