Қумулниң евирғол районидики “әркинлик йоли” ниң нами “зо зоңтаң йоли” ға өзгәртилгән

Вашингтондин мухбиримиз әркин тәйярлиди
2024.02.09

19-Әсирниң 70-йиллириниң кейинки йеримида қәшқәрийә дөлитини ағдуруп, манҗу империйәсиниң уйғур диярини қайта ишғал қилиши вә ишғалийәттә қанлиқ қирғинчилиқларниң йүз беришигә қоманданлиқ қилған чиң сулалиси әмәлдари зо зоңтаңниң исми қумулниң евирғол районидики бир йолниң намиға қоюлған.

Уйғурлар арисида мустәмликичилик вә қирғинчилиқниң символи сүпитидә қарилип кәлгән бу шәхсниң исминиң қумулдики бир кочиниң нами қилип қоюлуши, ши җинпиңниң 2017-йилдин башлап иҗра қилинишқа башлиған “йеңи дәврдики шинҗаңниң идарә қилиш истиратегийәси” ниң маһийитини йәниму илгирилигән һалда көрситип бәрмәктә, дәп қаралмақта.

Қәшқәрийәдин ваз кечиш яки уни қайта ишғал қилиш мәсилиси 1870-йилларниң башлирида манҗу империйәси ордисида кәскин бәс-муназиригә сәвәб болған. Манҗу импирийәсиниң ордисида талаш-тартиш қилинған бу муназириләрдә, мәнчиң әмәлдари зо зоңтаңниң пикри “деңиз мудапийәсини күчәйтиш” тәрәпдари болған ли хоңҗаң үстидин ғалип кәлгән. Ахирида манҗу ордиси зо зоңтаңни шәрқий түркистанни ишғал қилмақчи болған манҗу-хитай ишғалийәтчи қошунлириниң қоманданлиқиға тәйинләнгән.

Зо зоңтаң қошун тартип 1877-йили яқупбәг бәдөләтниң 13 йилдәк мәвҗут болуп турған мустәқил қәшқәрийә дөлитини ағдурған һәмдә мәзкур районни қайта ишғал қилишни ишқа ашурған. Тарихий һөҗҗәтләрдә униң бу җәрянда қанлиқ қирғинчилиқларни елип барғанлиқи қәйт қилиниду. Шуңа, зо зоңтаңға қандақ баһа бериш мәсилиси илгири изчил муназирә қозғап кәлгән иди.

Хитай һөкүмити 2017-йили башланған чоң тутқунда уйғурларниң тарих, әдәбият, мәдәнийәт-сәнәт тәтқиқат сепидики нурғун сәрхиллирини лагер-түрмиләргә қамап, уйғур тарихиға қайта баһа беришкә башлиғанда, зо зоңтаңғиму қайта баһа бәргән.

Хитай иҗтимаий таратқу супилиридин “микро билог”(微博) дики хәвәрләрдин мәлум болушичә, бу йил 30-январ күни қумул шәһириниң евирғол районлуқ олтурақ өй вә қурулуш идарисидики хадимлар евирғол “әркинлик йоли” ниң тахтийини елип ташлап, униң орниға “зо зоңтаң йоли” дегән тахтайни асқан.

Хәвәрдә қумул шәһиридики бу йолниң наминиң кимниң қарари билән “зо зоңтаң йоли” ға өзгәртилгәнлики тилға елинмиған, әмма бу қетим бу кочиниң буниңдин 144-йил бурунқи “кона исми” ниң әслигә кәлтүрүлгәнлики илгири сүрүлгән.

Тарихшунаслар, қумулдики коча намлириниң уйғур дияриниң башқа шәһәрлиригә охшашла йеқинқи вақитларда хитайчә намлар билән қайтидин қелиплаштурулғанлиқини, униңдин бурунқи йәр-җай намлириниң пүтүнләй дегүдәк йәрлик намлар билән атилип кәлгәнликини, уйғур дияриниң һечбир йеридә “зо зоңтаң йоли” дәйдиған коча наминиң болуп бақмиғанлиқини қәйт қилишмақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.