Bishkekte ötken shangxey hemkarliq teshkilati yighinida "Üch xil küch" ke qarshi küresh asasiy mesile bolup qaraldi

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2019-06-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitay dölet re'isi shi jinping shangxey hemkarliq teshkilatigha eza döletlerning prézidéntliri bilen. 2013-Yili 13-séntebir, qirghizistan.
Xitay dölet re'isi shi jinping shangxey hemkarliq teshkilatigha eza döletlerning prézidéntliri bilen. 2013-Yili 13-séntebir, qirghizistan.
AFP

14-Iyunda qirghizistan paytexti bishkek shehiride shangxey hemkarliq teshkilatigha eza döletler rehberlirining nöwettiki uchrishishi bolup ötti.

Rusiyening "Régnum" axbarat agéntliqining xewirige qarighanda, uninggha rusiye, qazaqistan, qirghizistan, bélarusiye, tajikistan, özbékistan, afghanistan, mongghuliye, xitay, hindistan, pakistan qatarliq 12 memliket prézidéntliri we bash ministirliri qatnashqan. Buningdin tashqiri yene uchrishishqa birleshken döletler teshkilati we bashqimu xelq'ara teshkilatlar wekilliri ishtirak qilghan. Uchrishish dawamida uning qatnashquchiliri ötken yili xitayning chingdaw shehiride ötken teshkilat yighinida qobul qilin'ghan qararlarni hemde teshkilatni buningdin kéyinmu rawajlandurush, shundaqla térrorchiliq we diniy esebiylikke qarshi turush mesililirini muhakime qilghan.

Shangxey hemkarliq teshkilatining bishkektiki uchrishishida ammiwi axbarat wasitiliri, ten-terbiye we tenheriket, saqliqni saqlash saheliride hemkarlishish, yol xeritisini rawajlandurush qatarliq 20 din oshuq höjjet imzalan'ghan.

Qirghizistanning "Élgézit" agéntliqida élan qilin'ghan "Bishkekte shangxey hemkarliq teshkilatigha eza döletler rehberlirining uchrishishi tamamlandi" namliq maqalide körsitilishiche, uchrishish dawamida bolupmu rayon miqyasidiki bixeterlik, shu jümlidin afghanistandiki weziyet, shundaqla alaqe wasitilirini reqemleshtürüsh, teshkilat qanunlirini zamaniwilashturush mesililiri keng da'iride muhakime qilin'ghan. Uningda yene teshkilat we teshkilat ezalirining pa'aliyitini téximu yaxshilash tekliplirimu kélip chüshken. 

Tajikistanning "Asiya plyus" axbarat agéntliqida bérilgen "Bishkek uchrishishi: shangxey hemkarliq teshkilati lidérliri néme bildürdi?" dégen maqalide éytilishiche, dölet rehberliri özlirini oylandurghan we teshwishlendürgen mesililer boyiche pikir-teklipler bergen. Shu jümlidin tajikistan prézidénti émomali raxmon namratliqqa qarshi birliship küresh qilishni teklip qilsa, rusiye prézidénti wladimir putin térrorchiliq we diniy esebiylikke qarshi turushning muhimliqini, bélarusiye prézidénti aléksandir lukashénko keng da'irilik qoralliq toqunushlarning aldini élish teshebbusini kötürgen. Xitay rehbiri shi jinping "Üch xil küch" ke qarshi hemkarliship kürishishning zörürlükini körsitip, esebiylik idiyesining tarqilishigha yol qoymasliq pikrini otturigha qoyghan. 

Bishkektiki uchrishishqa munasiwetlik "Azadliq" radi'osining qirghizistandiki bölümi bir qatar analizchilarning qarashlirini élan qilghan. Bezi analizchilarning qarishiche, bolupmu rusiye we xitay shangxey hemkarliq teshkilatini gherbke qarshi turush meydani süpitide paydilinishqa tirishmaqtiken. Yene bir guruppa mutexessisler mezkur teshkilatning kélechikidin zor ümidler kütülidighanliqini ilgiri sürgen. 

Pakistanliq siyasetshunas zamir ehmed awan xitayning shangxey hemkarliq teshkilati arqiliq uninggha eza memliketler üstidin hökümranliq qilishqa tirishiwatidu dégen qarashning emeliyetke uyghun kelmeydighanliqini körsitip, xitay terepke yan basqan. Tashqi siyaset boyiche mutexessis, hindistanliq diplomat pxunchok stobdan shangxey hemkarliq teshkilatini xitay we rusiye bashqurghanliqtin, qurulghan waqittin bashlap mezkur teshkilatning birinchi nöwette gherbke qarshi qaritilghanliqini bildürgen. U yene xitayning bu teshkilatni öz menpe'etlirini emelge ashurush üchün paydilinish meqsitini qoyghanliqini körsetken. Emdi merkiziy asiya boyiche közetküchi bryus panniyér zörür bolghan waqitta shangxey hemkarliq teshkilatining gherbke qarshi bir pütün pozitsiyeni igilesh mumkinlikini, hazirghiche teshkilat ezaliri arisida birlik sepning yoqluqini ilgiri sürgen.

Bishkek uchrishishi qazaq, özbék, qirghiz, Uyghur, tatar oxshash türkiy xelqler yashawatqan ottura asiya jumhuriyetlirige néme élip keldi? xitay otturigha qoyghan "Üch xil küch" ke qarshi küresh mesilisi néme üchün yene otturigha chiqti? 

Radiyomiz ziyaritini qobul qilghan qirghizistanliq analizchi adil turdiqulofning pikriche, rusiye hem xitay bilen bolghan hemkarliq ottura asiya jumhuriyetliri, yeni qazaqistan, qirghizistan, özbékistan we tajikistan üchün istratégiyilik, hayatiy ehmiyetke ige iken. U mundaq dédi: "Shuning üchün hem xitay, hem rusiye we bashqimu merkiziy asiya döletliri eza bolghan mezkur teshkilat bu rayon üchün intayin muhimdur. Birinchi nöwette, bu yerde rusiyening qatnishishi bilen bu jumhuriyetler xitay bilen bolghan chégra rayonlirini éniqlash we belgilesh mesilisini hel qilalidi. Emma shu nersini körüshke boliduki, bishkekte ötken yighinda qaralghan mesililer ichide bixeterlik mesilisi, yeni diniy esebiylik bilen küresh mesilisi, shundaqla rusiye we xitay otturisidiki soda urushi we gherb ellirining rusiyege qaratqan soda émbargosi bash mesililer bolup hésablandi. Teshkilat ezaliri arisidiki iqtisadiy mesililer, epsuski, ikkinchi pilan'gha qalduruldi. Shuning ichide teshkilat bankini rawajlandurush mesilisi bu qétim hetta otturigha qoyulmidi. Epsuslinarliq yéri, rusiye we xitay üchün bixeterlik mesilisi bash mesile süpitide qaralghan. Qalghan iqtisadiy mesililer peqet memliket rehberlirining ikki tereplimilik uchrishishliridila qaralghan."

Adil turdiqulofning pikriche, teshkilatning asasiy yadrosi bolghan xitay we rusiye üchün iqtisadiy mesililerni teshkilat da'iriside emes, belki her qaysi ottura asiya memliketliri bilen ayrim muhakime qilish asasiy meqset qilin'ghan. Mesilen, "Xitay-qirghizistan-özbékistan tömür yol" layihisi teshkilat da'iriside emes, belki ikki tereplimilik asasta muhakime qilin'ghan. 

Adil turdiqulof yene mundaq dédi: "'üch xil küch'ke qarshi turush mesilisi bashtila xitayning birinchi meqsiti bolup kelgen. Ottura asiya jumhuriyetliri teywen, tibet we shinjang-Uyghur aptonom rayonining xitayning ajralmas bir böliki ikenlikini étirap qilip kelmekte. Chünki xitay bilen bolghan iqtisadiy munasiwetler we istratégiyilik shériklikni saqlap qélish bu jumhuriyetler üchün muhim, dep oylaymen. Yene bir tereptin, süriye we afghanistandiki weziyetni közde tutqan halda, bixeterlik mesilisi ottura asiya jumhuriyetliri üchün jiddiy mesililerni biri bolup qalmaqta." 

Xelq'arada xitay we amérika otturisidiki soda urushi muhim mesililerning biri bolup otturigha chiqiwatqan peytte qazaqistan buninggha nisbeten qandaq pozitsiyeni igilidi?

Qazaqistanliq siyasetshunas qehriman ghojamberdi bu heqte mundaq dédi: "Qazaqistan soda urushigha nisbeten qarshi pozitsiyede. Chünki bizning elbéshi amérika we xitay soda, iqtisad mesilisini söhbet arqiliq hel qilish kérek dégen idiyeni otturigha qoyghan. Soda urushidin qazaqistanmu ziyan tartishi mumkin. Buningdin bashqa köz qarashlar, axbaratlar tarqalmidi."

Qehriman ghojamberdi yene bishkekte ötken uchrishish dawamida köpligen mesililer qaralghan bolsimu, emma "Üch xil küch" ke qarshi turush merkiziy mesililerning biri bolghanliqini bildürüp, yene mundaq dédi: "Xitay re'isi shi jingping resmiy doklat qildi. 'üch xil küch' ke qarshi küresh dégini bu 2000-yillarning béshida xitayning Uyghurlargha qarshi tangghan nersisi. Bu yighin yépiq ishikte bolghanliqtin, ammiwi axbarat wasitiliride bashqa xewerler bolmidi. Lékin shuni perez qilishqa boliduki, xitayning bu mesilini otturigha qoyushi xitayning Uyghurlarni millet süpitide yoq qilish siyasitini dawamlashturidighanliqidin we uninggha teshkilat ezalirining qarshi pikir qilmighanliqidin delil béridu. Bu bek échinishliq ehwal."

Igilishimizche, shangxey hemkarliq teshkilati xelq'ara teshkilat bolup, 2001-yili xitay, rusiye, qazaqistan, tajikistan, qirghizistan we özbékistan lidérliri teripidin qurulghan. Kéyinki yillarda teshkilatqa shundaqla hindistan we pakistan qobul qilindi. Bishkekte ötken nöwettiki teshkilat yighinigha afghanistan, bélarusiye, iran we mongghuliye közetküchi döletler süpitide qatnashqan. Teshkilatning kéyinki yighini 2020-yili iyul éyida rusiyede ötmekchi.

Toluq bet