Amérikada “Tiyen'enmén qirghinchiliqi” ning 30 yilliqi munasiwiti bilen namayish ötküzüldi

1989-Yili etiyazdin taki 4-iyun'gha qeder xitaydiki nechche yüz minglighan oqughuchilar béyjing we bashqa chong sheherlerde uda namayish ötküzüp, xitay hökümitidin démokratiye we erkinlik telep qilghan idi. Halbuki, 4-iyun kéchisi xitay hökümiti qoralliq saqchi we eskerlerni ishqa sélip, tiyen'enmén meydanida namayishqa qatnashqan oqughuchilarni tankilar bilen qanliq basturdi. Nurghun oqughuchilarni öltürüp, nurghunlirini tutqun qildi. Netijide pütün dunyani zilzilige salghan “Tiyen'enmén qirghinchiliqi” yüz bergen idi.

Bu yil “Tiyen'enmén qirghinchiliqi” gha 30 yil tolghan xatire yilidur. Shu munasiwet bilen 4-iyun “Kommunizm qurbanlirini eslesh fondi” ning uyushturushi bilen amérika dölet mejlisi aldida “Tiyen'enmén qirghinchiliqi” da hayatidin ayrilghan komunizim qurbanlirini eslep bir meydan namayish ötküzüldi.

Bu qétimliq namayishqa 1989-yilidiki “Tiyen'enmén qirghinchiliqi” ni öz közi bilen körgen shahitlar, kishilik hoquq pa'aliyetchiliri, amérika awam palatasi ezaliridin kiris simit we jéymis mekgowrin qatarliqlar qatnashti we muhim söz qildi.

Namayishning deslepki basquchida amérika awam palatasi ezasi kiris simit söz qilip, “Tiyen'enmén qirghinchiliqi” da qurban bolghanlargha chongqur hörmitini bildürdi we xitayning haman bir küni choqum démokratiye yoligha mangidighanliqini, shu waqitta xitay hakimiyitining tiyen'enmén qurbanlirigha qarap erkinlikning undaq asan qolgha kelmigenlikini hés qilidighanliqini éytip ötti.

U sözide yene shi jinping hakimiyetke olturghandin kéyin xitay jem'iyitide erkinlik we démokratiyening chékinishke qarap yüzlen'genliki, buddistlar, xristiyanlar, falun'gungchilar we Uyghurlarning kishilik hoquqi hemde diniy erkinlikining ziyankeshlikke uchrawatqanliqini alahide tekitlep ötti.

Namayish jeryanida 1989-yilidiki “Tiyen'enmén qirghinchiliqi” bashlinish aldida xitay azadliq armiyesining tankiliri tiyen'enmén meydanigha kiriwatqanda uning aldini tosughan we shu waqitta iz-déreksiz ghayib bolghan “Tanka adem” ning heykili tiklinip, namayishchilar aldida yopuqi échildi.

Namayish dawamida amérika awam palatasining ezasi jéymis mekgowrin söz élip, “Tiyen'enmén qirghinchiliqi” da xitay xelq azadliq armiyesining öz xelqini basturghanliqidek tarixiy jinayetning ademni heqiqetenmu ghezeplendüridighan ehwal ikenlikini éytip ötti.

U yene amérika hökümitining qirghinchiliqta qurban bolghanlar, perzentlirini yoqatqan qehriman anilarning heq-hoquqini qoghdash teripide turidighanliqini tekitlidi. U yene Uyghurlar mesilisinimu tilgha élip, xitay hökümitining insan qélipidin chiqqan ziyankeshliklirining qurbanlirigha aylan'ghan Uyghurlarning teripide turidighanliqini bildürdi.

Mezkur namayishta Uyghurlar mesilisi heqqide söz qilghan amérikadiki “Uyghur herikiti” teshkilatining dériktori roshen abbas xanim ziyaritimizni qobul qilip, bu namayishning Uyghurlar weziyitige bolghan ehmiyiti heqqide sorighan su'alimizgha jawab berdi.

Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo 3-may küni “Tiyen'enmén qirghinchiliqining 30-yilliq xatiriside” serlewhilik bir bayanat élan qildi. U bayanatida shu qétimliq qirghinchiliqta hayatidin ayrilghan qurbanlargha we ularning a'ile-tawabi'atlirigha chongqur hésdashliqini bildürgen.

Mayk pompéyo bayanatida yene Uyghurlar mesilisinimu nuqtiliq tilgha alghan. U munularni éytip ötken: “Bügün xitay puqraliri basturulushning yéngi dolqunigha uchrawatidu. Xitay kompartiyesi Uyghur rayonida Uyghur medeniyiti bilen islam eqidisini yoqitish gherizide boluwatidu. Buning netijiside bir milyondin artuq yerlik musulmanlar lagérlarda tutup turulmaqta. Gerche xitay hökümiti küchlük ‛teqib döliti‚ sistémisini qurup chiqqan bolsimu, emma xitay puqraliri yenila kishilik hoquqtin behrimen bolushni, musteqil ammiwi teshkilatlargha uyushushni, qanun arqiliq adaletni hés qilishni shundaqla öz qarashlirini erkin ipade qilishni isteydu. Gerche xitayda bu istekler üchün nurghunlighan kishiler jazalan'ghan, türmige qamalghan, hetta qiyin-qistaqqa uchrighan bolsimu.”

Mayk pompéyo bayanatining axirida munularni bildürgen: “‛tiyen'enmén qirghinchiliqi‚ da hayatidin ayrilghanlar we yoqap ketkenlerning sani hazirghiche namelum. Biz xitay hökümitini bu heqte toluq sanliq melumat bérishke we shu dewrdiki qurbanlarning rohini teskin tapquzushqa chaqiriq qilimiz. Biz yene xitayni özining normal heq-hoqoqi we erkinlikini yürgüzüshi seweblik tutqun qilin'ghanlarni qoyup bérishke, zor kölemlik tutqun herikitini toxtitishqa shundaqla diniy we siyasiy idiyelerni térrorluq nami bilen köptürmeslikke dewet qilimiz. Xitay asasiy qanunida ‛barliq hoquq xelqqe mensup‚ dep belgilen'gen. Tarix shuni körsettiki, öz xelqining kishilik hoquq we erkinlikige hörmet qilghan, qanun boyiche döletni idare qilghan hemde puqralirining eng négizlik kishilik hoquqi we erkinlikini kapaletlendürgen döletlerla küchlükler qataridin orun alalighan.”