خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندىكى تېخنىكىلىق نازارەت سىستېمىسى ئەندىشە قوزغىماقتا

يېقىندا، ”سىياسەتلەرنىڭ تەسىرى“ Impact Policies دېگەن خەلقئارالىق تەتقىقات ئورگىنى ”خىتاينىڭ نازارەت ئىمپېرىيەسى: ئۇيغۇرلارنى باستۇرۇش يەر شارى خاراكتېرلىك تېخنىكا قارشىلىقىنى كۈچەيتمەكتە“ ماۋزۇلۇق يېڭى ئانالىز دوكلاتىنى ئېلان قىلدى.

يېقىندا، ”سىياسەتلەرنىڭ تەسىرى“ Impact Policies دېگەن خەلقئارالىق تەتقىقات ئورگىنى ”خىتاينىڭ نازارەت ئىمپېرىيەسى: ئۇيغۇرلارنى باستۇرۇش يەر شارى خاراكتېرلىك تېخنىكا قارشىلىقىنى كۈچەيتمەكتە“ ماۋزۇلۇق يېڭى ئانالىز دوكلاتىنى ئېلان قىلدى. دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، خىتاينىڭ شەرقىي تۈركىستاندا ئۇيغۇرلارنى نىشان قىلغان سۈنئىي ئىدراكلىق نازارەت سىستېمىسى نۆۋەتتە پۈتۈن دۇنيا مىقياسىدا مىسلىسىز تېخنىكا قارشىلىقى ۋە سىياسىي ئېمبارگولارنى كەلتۈرۈپ چىقارغان.

خىتاي ھۆكۈمىتى خەيكاڭۋېيشى Hikvision ۋە داخۇا Dahua قاتارلىق شىركەتلەرنىڭ ئىلغار تېخنىكىلىرىدىن پايدىلىنىپ، ئۇيغۇرلارنىڭ ئېتنىك كىملىكى، دىنىي ئادەتلىرى ۋە كۈندىلىك تۇرمۇشىنى«رەقەملىك تۈرمە» ئىچىدە قاتتىق كونترول قىلغان. بولۇپمۇ ”بىرگەۋدىلەشكەن جەڭ سۇپىسى“ (IJOP) غا ئوخشاش سىستېمىلار كىشىلەرنىڭ ئادەتتىكى تۇرمۇش ئادەتلىرىنى ئانالىز قىلىش ئارقىلىق، تۇتقۇن قىلىش جەريانىنى ئاپتوماتلاشتۇرغان.

بېيجىڭ مۇشۇ يىلى ماقۇللانغان يېڭى قانۇن ۋە «تەمىنلەش زەنجىرى بىخەتەرلىكى» بەلگىلىمىلىرى ئارقىلىق، بۇ باستۇرۇش سىستېمىسىنى تېخىمۇ قانۇنىيلاشتۇرۇپ، ئۇلارنى خەلقئارالىق تەكشۈرۈشلەردىن قوغداشقا تىرىشقان. ھالبۇكى، بۇ خىل «مۇستەبىتلىك تېخنىكىسى»نىڭ «رەقەملىك يىپەك يولى» ئارقىلىق دۇنياغا ئېكسپورت قىلىنىشى غەرب ئەللىرىنى جىددىيلەشتۈرگەن.

نۆۋەتتە، ئامېرىكا ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى جازا تەدبىرلىرىنى كۈچەيتىپ، ئۇيغۇر قىرغىنچىلىقىغا چېتىشلىق مەھسۇلاتلارنى بازاردىن سىقىپ چىقىرىش ھەرىكىنى تېزلەتكەن. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بلەكروك BlackRock ، ۋەنگارد Vanguard قاتارلىق دۇنياۋى مەبلەغ سېلىش گۇرۇھلىرى ئەخلاق ئۆلچىمى سەۋەبىدىن خىتاي شىركەتلىرىدىن مەبلەغلىرىنى قايتۇىۋېلىشقا باشلىغان.

شەرقىي تۈركىستاندا ئۇيغۇرلار دۇچ كېلىۋاتقان سىستېمىلىق زۇلۇم دۇنيا تېخنىكا ساھەسىدە ئىنسان ھەقلىرىنى ئالدىنقى ئورۇنغا قويىدىغان يېڭى بىر ئەخلاق تەرتىپىنىڭ شەكىللىنىشىگە تۈرتكە بولماقتا. نۆۋەتتە دۇنيا تېخنىكىدا يېڭىلىق يارىتىش بىلەن ئىنسانىي قەدىر-قىممەتنى قوغداش ئوتتۇرىسىدىكى ھالقىلىق بىر تاللاشقا دۇچ كەلمەكتە.