Анализчилар: "5-июл үрүмчи қирғинчилиқи" уйғурларниң сиясий һаятиниң дәвр бөлгүч нуқтисидур (2)

Мухбиримиз җәвлан
2021-07-12
Share
urumchi-weqesi-5-iyul-namayish.jpg "5-июл үрүмчи вәқәси" дин икки күн кейин, әрлири вә қериндашлириниң из-дерикини биләлмигән уйғур аяллар чәтәллик мухбирларға налә қилмақта. 2009-Йили 7-июл, үрүмчи.
AP

Анализчиларниң қаришичә, "5-июл үрүмчи қирғинчилиқи" хитай һөкүмитиниң уйғурларни йоқитиш ирадисиниң шәкиллинишигә түрткә болған чоң вәқә болуп, хитайниң 2017-йилдин бери кәң-көләмлик елип бериватқан бу ирқий қирғинчилиқини вә бу җинайәтниң давамлишиш сәвәбини ашу вәқәгә бағлашқа болидикән.

Хитай компартийәси "11-синтәбир вәқәси" дин кейин уйғурларға террорлуқ қалпиқи кийдүрүп йоқитишқа урунуп кәлгән. Бәзи тәһлилчиләрниң ейтқинидәк, "5-июл үрүмчи қирғинчилиқи" хитай һөкүмити тәрипидин пиланланған сүйиқәст болсун яки хитай һөкүмитиниң хаталиқи түпәйлидин мәйданға кәлгән паҗиә болсун, омумән хитай һөкүмитини қаттиқ чөчүткән. Шуниңдин кейин хитай һөкүмити уйғурларни системилиқ бастуруш вә қирғин қилишниң узақ муддәтлик пиланини түзгән. Ваң лечүәнни иштин бошитип, униң орниға нисбәтән "ислаһатчи вә йеңилиқчи" җаң чүншийәнни қоюп, бир нәччә йил бихутлаштуруш сиясити йолға қоюп тәйярлиқларни пүттүргәндин кейин, 2016-йили тибәт аптоном райониниң партком секритари чен чүәнгони йөткәп келип, ирқий қирғинчилқ сияситини рәсмий иҗра қилишни башлиған.

Вәзийәт анализчиси асийә уйғур ханим "5-июл үрүмчи қирғинчилиқи" дин кейин "шинҗаң хизмити йиғини" ечилишиниң алдида хитайниң милләт-дин ишлири мутәхәссислириниң хитай һөкүмитигә "уйғурларниң радикал ислам әқидисини, кимлик еңини, мәдәнийити вә тилини йоқитиш вә суслаштуруш" тәклипи бәргәнликини билдүрди.

Анализчиларниң қаришичә, хитай гәрчә уйғур аптоном райони қурулғандин буян "милләтләр иттипақлиқи" сияситини тәшвиқ қилип кәлгән болсиму, хитай милләтчиликидин, йәни һөкүмран милләт идийәсидин әсла ваз кәчмигән икән. Мәйли хитай милләтчи партийәси (гоминдаң) болсун, яки хитай компартийәси болсун, башқа милләтләрни езиш вә ассимилатсийә қилиш сияситини давамлаштуруп кәлгән. Сиясий көзәтчи илшат һәсән әпәнди бу нуқтини тәкитләп мундақ деди: "5-июлдики қирғинчилиқ вәқәси бир тәрәптин хитайниң уйғурларни дүшмән көрүш вә йоқитиш ирадисиниң нәқәдәр күчлүк икәнликини көрсәтсә, йәнә бир тәрәптин, хитайниң мустәмликичилик, қирғинчилиқ маһийитини хәлқараға ашкарилап бәрди. Бу нуқтидин ейтқандиму, бу вәқә уйғур тарихидики дәвр бөлгүч қаршилиқ һәрикити һесаблиниду".

Илшат һәсән әпәнди йәнә 2009-йили 5-июл башланған қаршилиқ һәрикити вә хитайларниң өч елиш характерлик қирғинчилиқиниң уйғурлар көпләп бастурулған вә өлтүрүлгән вәқәләр ичидә тунҗи қетим хәлқараға бир қәдәр толуқ ашкариланған вәқә икәнликини, бу җәһәттә хәлқаралиқ мухбирлар, уйғур пидаийлири вә таратқуларниң чоң рол ойниғанлиқини билдүрди.

Асийә уйғур ханим "5-июл үрүмчи қирғинчилиқи" йүз бәргәндин кейин, 2010-йил 5-айда ечилған "шинҗаң хизмәт йиғини" да хитай һөкүмитиниң уйғурларниң зулмәтлик тәқдирини бәлгиләйдиған бир қатар бастуруш сиясәтлири вә толуқ ассимилатсийә қилиш тәдбирлирини йолға қойғанлиқини баян қилди. Асийә уйғур ханим бу сиясәтләрниң әмәлийәттә ирқий қирғинчилиқниң кәң-көләмлик башлинишиға асас селип бәргәнликини билдүрүп мундақ деди: "бу сиясәтләрниң ақивити уйғурларни түп йилтизидин йоқитиш вә ирқий қирғинчилиқтин ибарәт болди, халас".

Илшат һәсән әпәндиниң билдүрүшичә, "5-июл үрүмчи қирғинчилиқи" ниң башлинишиға сәвәб болған "шавгуән вәқәси" вә 5-июлдин кейинму давамлашқан бир қатар паҗиәлик вәқәләрни нәзәргә алғанда, бу қирғинчилиқни пәқәт 5-июлғила мәркәзләштүрүп қойғили болмайду. Бәлки бу вәқәләр хитай һөкүмитиниң узундин бери давамлашқан тәңсиз миллий сиясити, һәддидин ашқан хитай милләтчилики, иқтисадий тәрәққиятни баһанә қилип елип барған булаң-талаңчилиқи, башқа милләтләрни қул қилиш, ассимилатсийә қилиш ғәризиниң ашкара оттуриға чиқиши қатарлиқ бир қатар иҗтимаий кирзисларниң партлап чиқиши һесаблинидикән.

Өткән 12 йилда дуняниң һәр қайси җайлиридики уйғурлар "5-июл үрүмчи қирғинчилиқи" да зиянкәшликкә учриғучиларни хатириләш, өтмүштики қанлиқ тарихни әсләш, хитайниң җинайитини давамлиқ тартип чиқиш арқилиқ адаләт вә һәққанийәт үчүн күрәш қилиш, хитайдин һесаб елиш ирадисини намайән қилип кәлмәктә.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт