Америка ташқи ишлар министирлиқи владимир воронкофниң уйғур дияридики зияритигә болған әндишисини ипадилиди

Мухбиримиз сада
2019-06-17
Share
Voronkov-official-photo.jpg Б д т террорлуққа қарши туруш ишханисиниң башлиқи владимир воронкоф.
Social Media

Б д т кишилик һоқуқ алий комессари мешил бачилотниң ниң уйғур диярини чәклимисиз зиярәт қилиш тәлипи 2018-йили декабирдин буян изчил рәт қилинип келиватқан бир пәйттә б д т террорлуққа қарши туруш ишханисиниң башлиқи владимир воронкоф 13-июндин 15-июнғичә хитай пайтәхти бейҗиңда вә уйғур районида зиярәттә болған.

Ройтерс агентлиқиниң 15-июндики хәвиридә хитай ташқи ишлар министири ваң йи бу қетимлиқ зиярәт һәққидә сөз қилип, "икки тәрәп хәлқаралиқ ‹террорлуққа қарши туруш вәзийити' вә бу җәһәттә һәмкарлишиш һәққидә чоңқур пикир алмаштурдуқ һәм ортақ пикиргә кәлдуқ" дегән, әмма тәпсилатини ашкарилимиған. 

Биз владимир воронкофниң немә сәвәбтин хитайда зиярәттә болғанлиқи һәққидики бәзи тәпсилатларни билиш мәқситидә б д т ниң баш катипи ишханиси билән алақиләштуқ. Б д т баш катипиниң баянатчиси бу һәқтики соаллиримизға язма шәкилдә җаваб бәрди. 

Б д т баш катипи баянатчисиниң билдүрүшичә, хитай б д т да даимий турушлуқ бәш дөләтниң бири болуп, владимир воронкоф изчил хитайни көздин кәчүрүш пурситигә игә болалмиған икән. Бу қетим у хитай һөкүмитиниң алаһидә тәклип қилиши билән бейҗиң вә уйғур диярида зиярәттә болған икән. 

Хәлқарада уйғур дияриниң вәзийитигә көңүл бөлүш долқуни барғансери күчийиватқан бир мәзгилдә владимир воронкофниң бу қетимлиқ хитай зиярити америка вә башқа ғәрб әллириниң қаттиқ наразилиқиға учриған. 

Америка ташқи ишлар министирлиқиниң муавин министири җон салливан 14-июн күни б д т ниң баш катипи антонийо гутресқа телефон қилип, өзиниң владимир воронкофниң хитай зияритигә болған әндишисини билдүргән. Шу күни америка ташқи ишлар министирлиқи бу һәқтә бир язма баянат елан қилған. 

Баянаттин мәлум болушичә, җон саливан антонийо гутресқа сөз қилип, нөвәттә уйғур дияридики уйғур, қазақ, қирғиз вә башқа мусулман милләтләр мисли көрүлмигән бир бастурулушқа учраватқан мәзгилдә б д т ниң террорлуққа қарши туруш ишханиси әмәлдариниң хитайдики бу зияритиниң намувапиқ икәнликини билдүргән. У сөзидә йәнә "б д т алий дәриҗилик әмәлдариниң бу қилмиши мәзкур органниң ‹террорлуққа қарши туруш' вә ‹кишилик һоқуқни қоғдаш' җәһәттики инавити һәм нам-шөһритигә дағ тәгкүзиду," дегән. 

У сөзи ахирида йәнә б д т кишилик һоқуқ әмәлдарлирини уйғур дияридики лагерлар вә тутқунларни назарәтсиз вә очуқ-ашкара зиярәт қилишини тәшәббус қилған. 

Владимир воронкофниң бу һәрикитигә муһаҗирәттики кишилик һоқуқ тәшкилатлириму инкас қайтурған. Шу қатарда дуня уйғур қурултийи твиттерда биз язма баянат елан қилған болуп, униңда мундақ дейилгән: "хитай тәшвиқат аппаратлири владимир воронкофниң хитай зияритидин пайдилинип, уйғур диярида тутқун қилинған бир милйондин артуқ бигунаһ уйғурни аталмиш ‹террорлуққа қарши туруш' һәрикитиниң нәтиҗиси, дәп вәзийәтни бурмилиди. Б д т ниң баш катипи антонийо гутрес хитайниң инсанийәткә қарши җинайитини йошурушиға ярдәм қилмаслиқи керәк." 

Кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати хитай бөлүминиң директори софий ричардсон ханимниң радийомизға билдүрүшичә, владимир воронкофниң бу қетимлиқ хитай зиярити б д т кишилик һоқуқ алий комиссариниң күчини аҗизлаштурғанлиқ һесаблинидикән. 

У мундақ дәйду: "кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилати б д т ниң террорлуққа қарши туруш алий әмәлдарини уйғур диярида зиярәттә болушиға йол қойғанлиқидин қаттиқ әндишә қилиду. Чүнки хитай һөкүмити владимир воронкофниң бу қетимқи зияритини уйғур дияридики уйғурларни ‹террорчи' қилип көрситиштики бир тәстиқлаш дәп қоллиниду һәм қоллинип болди. Мениңчә, нөвәттә америка һөкүмити билән б д т оттурисида бу мәсилигә нисбәтән хели чоң ихтилап мәвҗут. Йәни америка б д т дин үмидсизләнмәктә. Америка вә башқа ғәрб әллири б д т кишилик һоқуқ алий комиссариниң уйғур диярини чәклимисиз зиярәт қилип, у йәрдики кишилик һоқуқ дәпсәндичиликини тәкшүрүш тәлипини күчлүк дәриҗидә қоллиди. Һалбуки, б д т террорлуққа қарши туруш ишханиси башлиқиниң уйғур дияридики зиярити юқириқи тәләпни зиянға учритиду, әмәлийәттә хитай таратқулири икки тәрәпниң аллиқачан бир нуқтиға кәлгәнликини көрситип берәләйдиған хәвәрләрниму елан қилип болди."

Америка ташқи ишлар министирлиқиниң хәлқара диний әркинликкә мәсул алаһидә әлчиси сам бровнбәк вә америка ташқи ишлар министирлиқи террорлуққа қарши туруш бөлүмигә мәсул алаһидә әлчи нәйсан сәйлс 22-май күни "хитайниң уйғурларға қиливатқини ‹террорлуққа қарши туруш' күриши әмәс, бәлки бир йиргинчлик бастуруш" сәрләвһилик бирләшмә мақалисини елан қилип, хитайниң "террорлуққа қарши туруш" дегән хәлқарави аталғуни суйиистемал қилип кәлгәнликини қаттиқ әйиблигән иди шундақла "биз қайта-қайта тәкрарлаймизки: хитайниң уйғур дияридики бастуруш һәрикити һәргизму ‹террорлуққа қарши туруш' күриши әмәс" дәп кәскин позитсийә билдүргән иди. 

Ғәрб әллири уйғур мәсилисигә юқириқидәк кәскин позитсийә тутуп келиватқан пәйттә б д т террорлуққа қарши туруш ишханиси башлиқиниң хитай зиярити уйғур мәсилисиниң хәлқарадики қоллаш дәриҗисини аҗизлаштурамду? хәлқара җәмийәт зади қайси тәрәптә туруши мумкин? софий ричардсон бу һәқтә йәнә мундақ деди: "биз вә бизгә охшайдиған бәзи тәшкилатлар, уйғурлар паалийәтчиләр вә ахбаратчилар дуняниң һәрқайси җайлиридики кишиләрни уйғур дияридики уйғур вә башқа түркий мусулманлириниң вәзийити һәққидә көплигән пакитлиқ учурлар билән тәминлиди. Мениңчә, кишиләр б д т ниң ички қисмидики ихтилапларни байқивалалайду. Лекин ислам һәмкарлиқ тәшкилатиға охшаш ислам тәшкилатлири бейҗиң даирилириниң уйғурларға тутқан муамилисини қоллайдиғанлиқини билдүрди. Шуңа уйғурларниң нөвәттики қийин вәзийитигә нисбәтән көп қутуплишиватқан дуняниң бир нуқтиға келәлиши қийин, әлвәттә."

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт