Мәсилигә айланған илһам тохти

Ихтиярий мухбиримиз абдувәли аюп
2020-05-05
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Илһам тохтиға берилгән «сахароф мукапати» ниң гуваһнамисини явропа парламентиниң рәиси давид сассоли әпәнди илһам тохтиниң қизи җәвһәргә өз қоли билән тәқдим қилди. 2019-Йили 18-декабир, фирансийә.
Илһам тохтиға берилгән «сахароф мукапати» ниң гуваһнамисини явропа парламентиниң рәиси давид сассоли әпәнди илһам тохтиниң қизи җәвһәргә өз қоли билән тәқдим қилди. 2019-Йили 18-декабир, фирансийә.
REUTERS

Уйғурларниң коммунист хитайларға мәһкум болған тарихида сөзи сәвәблик хорланған, қамалған вә һәтта қәтлә қилинған сәрдарлири изчил чиқип турди. Әмма һәқни сөзлигәнлики үчүн тәқиб қилинған, қамаққа елинған шу қәһриманлар ичидә илһам тохтидәк дуняниң диққитигә сазавәр болғанлири йоқ. Һәмдә илһам тохтиға охшаш уйғурниң дәрдини бир тәтқиқатчиниң көзи билән көзитип, илмий тил билән баян қилип, һәл қилиш чарилирини оттуриға қойғанлириму болған әмәс.

Илһам тохтиниң йезиқчилиқ арқилиқ, сөз арқилиқ қилған күрәшлиригә хәлқара тәшкилатлардин тартип хәлқаралиқ сиясий гәвдиләргичә мәдәткар болди. Дунядики зиялий алимлардин нахшичи сәнәткарларғичә илһам тохтиға аталған пидаийлиқлирини тохтатмиди. Һазир улар бирдәк хитай һөкүмитидин унила әмәс қамаққа елинған милйонлиған мәһбусларниң қоюп берилишини тәләп қилмақта. Илһам тохти бүгүнки күндә уйғур давасиниң символиға айланди. Униң наһәқ қамаққа һөкүм қилинғанлиқи қамаққа мәһкум қилинған милйонлиған инсанниң бигунаһлиқиға испат болуп келиватиду.
Илһам тохти уйғур хәлқиниң боғулған авазини 90-йиллардин башлап хоңкоңда чиқидиған мәтбуатлар вә бейҗиңдики илмий журналларда хитайчә елан қилған. Униң уйғурлардики ишсизлиқ мәсилиси, уйғур шәһәрлиридики нопусниң хитайлишиш мәсилиси, ишләпчиқириш қурулуш армийәсиниң йәрлик уйғурларниң байлиқ мәнбәлирини тартивелиш мәсилиси, уйғур маарипидики селинма кәмчиллик мәсилиси, уйғурлар билән хитайларниң һоқуқта баравәрсизлик мәсилиси, қош тиллиқ маарипта уйғур тилиниң орни мәсилиси, уйғурларниң мәдәнийәт һоқуқи мәсилиси қатарлиқларни қәләмгә алған иди.

Шу чағда биз униң уйғур ешинча әмгәк күчлири мәсилиси һәққидики бир мақалисини уйғур тилиға тәрҗимә қилған болсақму уйғур елидики һеч бир илмий журнал яки мәтбуатниң қобул қилишиға муйәссәр болалмиған идуқ. Шу чағда илһам тохти бизгә уйғур тилдики мәтбуатларда әркин пикирниң бәкрәк чәклинидиғанлиқидин шикайәт қилған иди.

Маңа илһам тохтиниң һәр қандақ чағда мәсилә һәл қилғучи, чарә тапқучи сүпитидә оттуриға чиқидиған тәшәббускарлиқи, мәсилиләрдики әмәлийәтчанлиқи бәкрәк тәсир қилған иди. Униң оттуриға қойған вә һәл қилғанлириниң һәммиси кишиләрниң көзигә путлишип туруватқан, әмма һеч бир заман ширәләргә бир доклат сүпитидә қоюлуп бақмиған мәсилиләр иди.

У мәйли бейҗиңдики уйғур сәргәрдан балилар мәсилисигә арилашсун, яки хроин чекип набут болған уйғур яшларниң паҗиәси һәққидә тәкшүрүш қилсун, вә яки уйғур ешинча әмгәк күчлири мәсилисигә көңүл бөлсун, һәммисигә бир әмәлийәткә уйғун һәл қилиш чарисини оттуриға қоюп маңған иди. Униң бу мәсилиләрни уйғур мәсилиси сүпитидә хәлқараниң диққитигә сунуши һакимийәтниң оттуриға қоюлған чарилиригә бипәрва қарап мәсилиниң улғийип кетишигә сүкүт қилғанлиқи билән мунасивәтлик.

Илһам тохти билән тонушқан вақтим 1993-йили күз айлириниң бири иди. У чағлар мениң йезиқчилиққа оттәк иштияқ бағлап милләтләр университетида уйғур оқуғучилар нәшр қиливатқан «учқун» гезитигә шеир йезип йүргән күнлирим иди. У маңа «уйғурларниң тәқдирини өзгәртидиғини әдәбият әмәс, иқтисад вә сиясий» дегән иди. У маңа пикир әркинликидин толуқрақ бәһримән болмақчи болсам хитайчә йезишим керәкликини тәкитлигән иди. У йәнә маңа хитайларниң уйғурларға болған хата тонушлирини өзгәртишкә түрткә болидиған мақалиләрни хитай тилида йезишқа мәдәт бәргән иди. Униңчә уйғур зиялийлар хитайларға уйғурниң кимликини тонуштурушта бейҗиң кочилиридики кавапчиларчилик болалмаптимиз. У маңа шу чағда бир хитайчә гезиткә бесилған «каризни лин зешүй шинҗаңға паланғанда қаздурған» дегән мақалини көрситип бир парчә рәддийә мақалиси йезишқа буйруған иди. Әмма мән «хитайлар немә десә демәмду?» дәп язмиған вә униң дегәнлиригә қайил болмиған идим.

Илһам тохтиниң мени хитайчә йезишқа үндишиниң сәвәбини 2001-йили ғәрбий шимал милләтләр университетиға ишқа чүшкәндә андин чүшәнгән болдум. Хитай вә башқа милләттин болған оқутқучи, ‍оқуғучилар вә чәтәллик студентлар билән болған алақә җәрянида байқидимки кишиләр уйғурни хитайчә мәнбәләр арқилиқ чүшинидикән. Шуңа уларда уйғурлар һәққидики чүшәнчә хитайчә мәнбәләрни асас қилидикән. Хитайчә йезилғанлар чолта, чала вә аз болғачқа чүшәнчиләрму шу қәдәр ғува икән. Һәтта «уйғур» дегән бу милләтниң исмиму уларда «шинҗаңлиқ» дейилидикән. Улар ривайәтлик шәхсләрдин пәқәт нәсирдин әпәндини, реал шәхсләрдин қурбан тулумни билидикән. Чәтәлликләрниң уйғур һәққидики чүшәнчисиму асасән хитай тилидики мәнбәләргә тайинидикән. 

Мениң йошурун намда хитайчә йезиқчилиқим илһам тохти 2006-йили қурған «уйғурбиз» тори билән башланди. Шу чағларда бу мунбәр тезла уйғурларниң мәдәнийити, тарихи вә реал қисмәтлирини хитайчиниң васитиси билән дуняға намаян қилидиған көзнәккә айлинип қалған иди.

2009-Йили «бәшинчи июл» паҗиәсидин кейин дуняниң диққити тунҗи қетим омумйүзлүк уйғурларға буралди. Уйғурчә мунбәрләр пүтүнләй тақалғанлиқи үчүн «уйғурбиз» тори техиму қизиқ нуқта болуп қалди. Шу мәзгилдә уйғур елидә тәрәққият райони қуруш, мәҗбурий чеқиш әвҗигә чиққан болуп қәшқәр шәһириниң чеқилишқа дуч келиши буниң ичидики бир радикал мисал иди. Шу чағда дадамдин хәвәр тепишимчә қәшқәр конашәһәр наһийә базири ичидики бир мәһәллә чеқилмақчи болған икән. Берилидиған төләм пул һәтта кишиләрниң әйни чағда йәрләрни сетивалған әсли баһағиму бойлашмиған болғачқа кишиләрниң наразилиқи күчлүк болуватқан икән. Мән бу мәсилә һәққидә «уйғурбиз» мунбиригә «қәшқәр конашәһәр наһийәсидә өйләр қанунсиз чеқилмақта» дегән темида бир парчә мақалә яздим. Мақаләм күчлүк муназиригә сәвәб болди.

2010-Йили март айлирида уйғур елиниң тор вә телефон алақиси әслигә кәлди. Дадамдин игилишимчә бир мухбир конашәһәр наһийәсигә келип чеқилмақчи болған мәһәллә һәққидә әһвал игиләшкә башлапту. Нәтиҗидә наһийә рәһбәрлири туюқсиз мәһәллиниң чеқиш қараридин йенивапту. Шуниң билән бир уйғур мәһәллиси чеқилиштин аман қалған болди. 2011-Йили вәтәнгә қайтқандин кейин илһам тохтиниң бу ишта тәшәббускар болғанлиқидин вақипландим.

2010-Йили «уйғурбиз» мунбиридә илһам тохтиниң «үрүмчи шәһиридә азсанлиқ милләт таксикәшләрни көпәйтиш һәққидә тәклип» намлиқ мақалиси елан қилинған иди. Мақалидә үрүмчидә таксилар хитай такси ширкәтлириниң монополлуқида болғачқа уйғурларниң бу хизмәттин чәттә қалдурулғанлиқи, «бәшинчи июл» вәқәсидин кейин хитай таксикәшләрниң уйғур қатарлиқ йәрлик милләтләрни таксиға алмаслиқи сәвәблик аммиға қулайсизлиқ болуватқанлиқи, шуңа уйғур қатарлиқ милләтләрдин болған такси шопурлирини көпәйтишниң зөрүрлүки оттуриға қоюлған иди. 2011-Йили вәтәнгә қайтқанда бу мәсилиниңму музакиригә қоюлуп қисмән һәл қилинғанлиқини аңлидим.

Илһам тохти оттуриға қойған мәсилиләрниң мутләқ көпинчиси һәл қилинмиди. Униң тәшәббуслири «иғва тарқитиш», «қутритиш» дәп қаралди.

Мәсилән, уйғур ешинча әмгәк күчлири мәсилисини илһам тохтиниң тәшәббуси бойичә уйғур елидики нефит, химийә санаити, төмүр йол вә асаси әслиһәләр қурулуши саһәсигә уйғур ишчи қобул қилиш арқилиқ мувапиқ һәл қилмиған хитай һөкүмити 2009-йили «шавгүән вәқәси» ниң йүз беришигә сәвәб болди. Уйғурлар вә хитайларниң һоқуқта баравәр болуш, уйғурларниң мәдәнийәт һоқуқиға капаләтлик қилиш, ишләпчиқириш-қурулуш армийәсини әмәлдин қалдуруш қатарлиқ тәвсийәләргә қулақ салмиған хитай һөкүмити 2009-йилидики «бәшинчи июл» вәқәсини пәйда қилди. Шундақла асаслиқ сәвәбни өзидин көрмәй илһам тохтини үч айға йеқин нәзәрбәндкә алди. Мәсилиләрни һәл қилишниң әксичә илһам тохтини 2014-йили сентәбирдә муддәтсиз қамақ җазасиға һөкүм қилди.

Хитай һөкүмити мәсилә һәл қилғучи сүпитидә оттуриға чиққан илһам тохтини тутуп хәлқарада илһам тохти мәсилисини пәйда қилди. Хитай һакимийити билән уйғур хәлқи арисида бир мурәссә қилғучи, яраштурғучи сүпитидә оттуриға чиққан илһам тохтини қамаққа елип уйғурни омумйүзлүк бастурушниң муқәддимисини ачти. Хитай илһам тохтиниң уйғур мәсилисидики вәкиллик салаһийитини рәт қилип өзи кәлтүрүп чиқарған мәсилиләрни йошурди вә шуниң нәтиҗисидә мәйданға чиққан қаршилиқларни ашқун бир шәкилдә бастуруп уйғур мәсилисини хәлқаралаштурди. Шундақла ахирида уйғурларни пүтүнләй хитайлаштуруп йоқ қилиштәк туюқ йолға қарап маңди. Илһам тохти мәсилиси мана һазир уйғур мәсилисиниң вакаләтчисигә айланди. Бигунаһ қамалған бир илһам тохти, бигунаһ җазалиниватқан милйонлиған уйғурниң шаһити болуп қалди.

Мәзкур мақалидә оттуриға қоюлған пикирләр апторниң шәхсий қарашлири. Радийомизниң мәйданиға вәкиллик қилалмайду.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт