Proféssor winsént wong: “Uyghur irqiy qirghinchliqi xitay mustemlike kapitalizmining netijisidur”

Muxbirimiz nur'iman
2022.07.28
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Uyghur pa'aliyetchilerdin italiyege xitab: “Italiye choqum xitayning changgilidin qutulushi kérek” Amérika, kanada, gollandiye, en'giliye qatarliq döletler xitayning jinayitini irqiy qirghinchiliq dep jakarlighandi.
Yettesu

Amérika hökümiti we uning ittipaqdashliri xitay hökümitining Uyghurlargha qarita sisitémiliq, pilanliq, meqsetlik halda élip bériwatqan Uyghur ayallirini mejburi tughmas qilish؛ Uyghur balilarni kéchik yashtin bashlapla ata-anisidin ayrip hökümet bashqurushidiki yataqliq mekteplerge orunlashturush؛ Uyghur yashlirini xitayning ichkiri ölkilirige yötkep, xitaylarni türküm-türkümlep Uyghur rayonigha yerleshtürüsh؛ shundaqla yighiwélish lagérlirigha da'ir toplan'ghan nurghun delil ispatlargha asasen, xitay hökümitini Uyghurlargha qarita “Irqiy qirghinchiliq” we “Insaniyetke qarshi jinayet” yürgüzüwatidu, dep jakarlighan idi.

Kanada windsor uniwérsitéti qanun fakultétining proféssori winsént wong ependi “Afriqa xelq'araliq iqtisadiy qanun” zhurnilining küz peslillik sanida “Xitayche alahidilikke ige irqiy kapitalizm: shinjangdiki irqiy ayrimichiliq we ékspilatatsiyening siyasiy-iqtisadi amilliri heqqide tehlil” namliq chong hejimlik maqaliside xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan irqiy qirghinchliqini 1949-yilidin bashlan'ghan mustemlike kapitalizimning netijisi dep otturigha qoyghan.

U mezkur maqaliside, xitay hökümitining bu rayondiki basturush téxnikisini we xitayning bu rayondiki siyasiy iqtisadni bashqurush mentiqisini chüshnish xitayning Uyghurlargha yürgüzüwatqan irqiy qirghinchliqini chüshinishtiki muhim halqa dep, qarighan.

Melum bolghinidek, xitay Uyghur rayonini “Bir belwagh bir yol” qurulushining muhim soda merkizige aylandurmaqchi bolghan. Xitay iqtisadining qed kötürüshi uning dölet ichi we xelq'aradiki énérgiye bazirigha bolghan éhtiyajining artishini keltürüp chiqarghan. Winsént wong maqaliside del mushu nuqtida mexsus toxtalghan bolup, u xitayning Uyghur rayonidiki iqitisadiy siyasitini “Xitayche alahidilikke ige irqiy kapitalizm” dep atighan.

U bu heqte radiyomizning mexsus ziyaritini qobul qildi. U xitay hökümitining Uyghur rayonini atalmish “Bixeter” soda merkizige aylandurush iqtisadiy siyasiti boyiche ashu rayonning yerlik ahaliliri bolghan uyghulardin ibaret bu “Tosalghu” ni yoqitish pilanining “Irqiy qirghinchliq” bilen netijilen'genlikini bildürdi.

U maqaliside otturigha qoyghan muhim nuqitilar heqqide toxtilip, mundaq dédi: “‛xitayche alahidilikke ige irqiy kapitalizm‚ déginimde asasen xitayning hökümranliq sistémisi közde tutulidu. Xitay hökümiti 1950-yillardin kéyin sotsiyalizmning xaraktérini asta-asta özgertip, bazarni erkin qoyuwétishke we kapitalizimni tereqqiy qildurushqa bashlidi. Buni mustemlike rayonliridiki iqtisadiy qurulmisini perdazlap körsitishte ishletti. Xitay hökümiti bu siyasitini yolgha qoyush üchün tili, dini, medeniyiti we chirayi pütünley oxshimaydighan bashqa irqlar bilen bolghan irqiy munasiwetni bir terep qilishqa toghra keldi. Bu yerdiki munasiwet nahayiti rezil derijide basturush we irqiy ékispilatatsiye munasiwiti boldi. Bu yerdiki mesile kishilik hoquq depsendichliki mesilisi bolup chüshendürilidu, bu bizge ashu rayonda néme ishlarning yüz bériwatqanliqini éytip béridu, lékin némishqa mushundaq depsendichilik bolidu we buningdin kim payda alidu? bu xil irqiy ékispilatatsiye siyasiti dawamida yerlik ahaliler öz öyliridin heydep chiqirilip lagérlargha solandi. Bir irqtikiler meqsitige yétish üchün bashqa bir irqtikilerni insani hoquqidin mehrum qildi. Méning bu yerde chüshendürmekchi bolghinim, alahide shekildiki mustemlike kapitalizimning jughlanmisi bolup, uningda bir étnik goruppining yérini we baylqlirini éliwéilip, bashqa bir goruppigha bérishtur. Uningdin kéyin u kishlernng barliq hoquqliridin mehrum qilip ékispilatatsiye qilidu we bu arqiliq zor miqdardiki emgek küchige érishidu, kapitalizmning paydisi üchün insaniyliq qurban qilinidu. Qaraydighan bolsaq, Uyghur rayonida 2015-2016-yilliri ‛bir belbagh bir yol‚ qurulushi bashlandi, arqidinla 2016-, 2017-yilliri yataqliq mektepler, lagérlar quruldi. Men peqet lagérlarnila közde tutmidim, méning közde tutqinim, ashu yerdiki yerlik ahalilerni, ashu bir irqtiki kishlerni barliq hoquqliridin mehrum qilip, ularni yötkep kelgen xitaylarning paydisi üchün ishletken pütün sistéma. Irqiy qirghinchliq del ashu pilanlarning netijisi. Irqiy qirghinchliq bolsa del ashu mustemlike kapitalizimi sisitimisi we uning funkisiyesining emelge ishishidur. Bu del men otturigha qoyghan nuqta.”

U maqaliside yene xitay hökümitinng “11-Séntebir” weqesidin kéyin, xelq'araning térorluqqa qarshi turush iradisini izchil Uyghurlarni basturushta qoral qilip ishletkenliki, bingtu'enning uyghulargha qaritilghan irqiy qirghinchliqta oynighan roli heqqidimu tepsliy toxtalghan. U yene xitay hökümitining izchil tekitlep kéliwatqan “Jungxu'a milliti ortaq gewdisi” teshwiqati arqiliq Uyghur millitining dini we örp-adetlirinimu xitaychilashturushqa küchewatqanliqini “Medeniyet tajawuzchiliqi” dep atidi. Yerlik méwe-chéwe sodisi we yémek-ichmek sodisiningmu Uyghurlarning qolidin tartiwélin'ghanliqining her qandaq bir mustemlikchining alahidiliki ikenlikini tekitlep ötti.

U bu heqte mundaq dédi: “Sayahetchlik, bolupmu xitay sayahetchilerge qaritilghan sayahet barghanséri tereqqiy qildi. Ular yerliklerning medeniyitini körüshni, ularning yémek-ichmekliridin, naxsha-usulliridin hozurlinishni, oxshimighan qurulushlarni ziyaret qilishni xalaydu. Tarixtiki nurghun mustemlike misallirigha qaraydighan bolsaq, ular yerliklerning medeniyitini saqlap qaldu, lékin peqet tijaret qilish üchünla ramkining échide saqlaydu. Irqiy kapitalizm zadi néme qilidu? u arqilq pul tapidu. Yeni kéyim kichek, yémek-ichmekning hemmisi, tili, medeniyiti basturushqa uchrawatqan Uyghur millitidin tartip élinip, sayahet üchün peqet bir boyum qatarida sétilidu. Hemde dawamliq Uyghurlarni we bashqa yerlik ahalilerni özlirining yéridin yötkeydu.”

Ziyaritimiz jeryanida u dunyaning her qaysi jaylirida, yeni muhajirette yashawatqan Uyghurlardin ular béshidin ötküzüwatqan échinishliq ré'alliqni anglighanliqini, xitayning sirtida yashawatqan xitay millitidin bolghan nurghun kishilerning xitay hökümitining Uyghurlargha we bashqilargha qaratqan bu siyasitini qollimaydighanliqini bildürdi.

U axirida mundaq dédi: “Ular xitay irqchiliqning kötürüliwatqanliqigha sel qarawatidu. Bu shi jinping kötürüp chiqqan xitay milletchiliki. U xitay milletchilikini normallshturuwatidu. Xitaylarni medeniyetlik, bashqilardin üstün, xitay dölitini bolsa iqtisadi küchlük, dep körsitishke tirishiwatidu. Men buninggha qoshulmaymen. Méningche, xitaylar özliri bundaq qilishning insaniy exlaqqa uyghun kelmeydighanliqini, xata ikenlikini éytishi kérek. Bolupmu chet ellerde yashawatqan xitaylar, biz bu mesilini hel qilidighanlardin bolushimiz, mesilining özi bolmasliqimiz kérek. Béyjingning bu sisitémisi pütün xitay xelqige wekillik qilalmaydu. Buninggha ishinidighan biz xitaylar Uyghurlar üchün awaz chiqarsaq bolidu. Méning deydighinim, mustemlike irqchiliqigha qarshi turush xelq'araliq mesile hemde muqeddes bir ish. Eger bu küreshning échide bolsingiz, siz qaysi irqtin, qaysi dölettin bolushingizdin qet'iynezer, bu oxshash bir küresh. Bu belkim uzun'gha sozulghan bir küresh, lékin biz birlikte bu qéyinchliqtin choqum ghelbe qilimiz, dep oylaymen.”

Winsént wong kanada windsor uniwérsitéti qanun fakultétining piroféssori bolup, uning asasliq tetqiqat sahesi qanun, köchmenler mesilisi, mustemlike we irqlarning munasiwetlirige merkezleshken iken. U yéqindin buyan Uyghur rayonigha a'it tetqiqat bilen shughulliniwétiptu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.