Абдуқадир дамолламниң қәшқәрдә тунҗи усули җәдид мәктипини ечиши (9)

Мухбиримиз қутлан
2021-04-13
Share
Абдуқадир дамолламниң қәшқәрдә тунҗи усули җәдид мәктипини ечиши (9) 1920-Йилларда ғулҗада ечилған усули-җәдид мәктипиниң оқутқучи вә оқуғучилири.
RFA/Qutlan

19-Әсирниң ахириқи чарикидә қирим йерим арилидики бағчәсарайда яндурулған җәдидчилик һәрикитиниң парлақ мәшили узун өтмәйла рус вә хитай мустәмликиси астидики түркистан тупрақлириниң зулмәтлик түнлирини йорутушқа башлиған иди. Мана бу йоруқлуқ шәрқий түркистандики балдур ойғанған бир қисим сәрхилларда иҗтимаий ислаһат вә заманивий маарип арқилиқ милләтни қудрәт тапқузуш ғайисини пәйда қилған иди. Абдуқадир дамоллам әнә ашу балдур ойғанған сәрхилларниң бири иди. У 1899-йили бухара мәдрисәлиридики узунға созулған оқуш һаятини тамамлап қәшқәргә қайтип кәлгәндин кейин, милләтни ойғитишниң мушәққәтлик йолиға атлиниду. Һалбуки, әйни вақитта қәшқәрийәдә давам қиливатқан зулмәтлик сиясий вә иҗтимаий шараит, шундақла хәлқниң вуҗудини чирмивалған җаһаләт униң бу улуғвар ғайилирини реалларштурушиға йол бәрмәйду. 1907-Йили абдуқадир дамоллам түрлүк тосалғуларға қаримай қәшқәрдә йеңичә мәктәп ечишқа тәвәккүл қилған болсиму, әмма униң бу урунуши мәғлубийәткә учрайду. Профессор алимҗан инайәтниң тәкитлишичә, шу қетим абдуқадир дамоллам мутиәссип өлималарниң мислисиз дәриҗидики бесимиға дуч келип, ахири өзи ачқан мәктәпни тақап вәтәнни вақитлиқ тәрк етишкә вә чәт әлгә чиқип кетишкә мәҗбур болған икән.

20-Әсирниң башлирида шәрқтики нурғун әлләрдә, болупму мусулманлар дунясида оттуриға чиққан һәрқандақ бир иҗтимаий ислаһат вә тәрәққият бәдәлсиз, қурбансиз һәм шавқунсиз болмиған иди. Балдур ойғанған, мәшәл көтүргән яки өз хәлқигә сәркә болған сәрхилларниң көпинчиси бүйүк ғайилири үчүн һаяти билән бәдәл төлигән иди. Америкадики яш уйғур билим адәмлиридин таран уйғур әпәнди җаһаләт вә сиясий зулмәт қаплиған әйни вақиттики қәшқәрдә абдуқадир дамолламға охшаш балдур ойғанған сәрхилларниң интайин азлиқини, йеңилиққа вә тәрәққиятқа қарши мутиәссип күчләрниң көпликини, шундақла хитай һакимийити тәрипидин келиватқан сиясий бесимниң күчлүкликини алаһидә тилға алиду.

Йеңилиққа вә тәрәққиятқа болған қаршилиқ қанчилик күчлүк болушидин қәтийнәзәр, йеңи дәврниң упуқ нури көтүрүлгән 20-әсирниң башлирида кона системиниң, қетип қалған қиммәт қарашларниң вә заманға лайиқлашмиған пәтиваларниң давамлиқ тирәҗәп турувелиши мумкин әмәс иди. 1905-Йилидики русийә буржуа инқилабидин кейин түркистан тупрақлиридики усули җәдид мәктәплири тез сүрәттә раваҗлиниду. Һәтта илгирики йилларда "усули җәдид һарам" дәп пәтива беришкән бухара өлималири дәврниң өзгириши билән "усули җәдид ваҗиб" дегән йеңи пәтивани чиқириду. 1911-Йилиниң ахири ғулҗа йоли арқилиқ чәт әл зияритидин вәтәнгә қайтқан абдуқадир дамоллам 1912-йилиниң башлирида қәшқәрдә тунҗи усули җәдид мәктипини мувәппәқийәтлик һалда ачиду. Профессор алимҗан инайәт әпәнди буниңдики сәвәбләрни мундақ үч җәһәттин чүшәндүрүп өтиду.

Абдуқадир дамоллам 1912-йили қәшқәрдә тунҗи усули җәдид мәктипини ачқан вақитлирида ғулҗа, чөчәк қатарлиқ шималдики бир қисим шәһәрләрдә усули җәдид мәктәплири алиқачан 10 йилдәк тарихқа игә болуп қалған иди. Йәни мусабайлар 1900-йилиниң башлиридин башлап чегра шәһәр ғулҗада усули җәдид мәктипини синақтин өткүзгән вә мувәппәқийәт қазанған иди. Бу һәқтә пикир баян қилған таран уйғур әпәнди йеңичә мәктәпләрниң, болупму усули җәдид мәктәплириниң қәдимий шәһәр қәшқәрдә шималға қариғанда кечикипрәк ечилишиниң тарихий вә иҗтимаий сәвәблирини изаһлап өтти.

Яш татар мухбири ноширван яушефниң әйни вақитта шәрқий түркистанда туруп "шура", "вақит" қатарлиқ татар мәтбуатлириға әвәткән мақалә вә хәвәрлиридин мәлум болушичә, қәшқәрдики тунҗи усули җәдид мәктипи дамолла абдуқадир тәрипидин 1912-йили ечилиду. Профессор алимҗан инайәт әпәнди абдуқадир дамолламниң бу мәктәптә шәхсән өзиниң дәрс өткәнликини, оқутушта пәнний дәрсләр билән диний дәрсләрниң мувапиқ түрдә тәңшәлгәнликини, оқутуш метуди җәһәттин усули сәвтийә, йәни исмаил ғаспирали қиримда синақ қилип мувәппәқийәт қазанған тез сават чиқириш усулиниң қоллинилғанлиқини тәкитләйду.

Шундақ қилип, 1912-йилиға кәлгәндә қәшқәр, куча, йәркән вә хотән қатарлиқ шәрқий түркистанниң җәнубидики шәһәрләрдә усули җәдид мәктәплири ечилишқа башлайду. Болупму абдуқадир дамолламниң қәшқәрдә усули җәдид мәктипини мувәппәқийәтлик ечиши шәрқий түркистанниң әйни вақиттики маарип тәрәққиятида зор вәқә болиду. Таран уйғур әпәнди шәрқий түркистанда қәшқәр, ғәрбий түркистанда бухараниң оттура асиядики әң қәдимий ислам мәркәзлири болушиға қаримай бу икки шәһәрдә усули җәдид мәктәплириниң башқа җайларға қариғанда кейинрәк ечилғанлиқини, бундақ болушиниң өзигә хас тарихий вә иҗтимаий сәвәблири барлиқини әскәртип өтти.

(Давами бар)

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт