Jashu'a frimen: "Xitay sha'ir abduqadir jalalidinni tutqun qilghan bolsimu, emma uning shé'irlirini tutqun qilalmaydu"

Muxbirimiz nur'iman
2021-04-26
Share
Abduqadir-Jalalidin.jpg Shinjang pédagogika uniwérsitétining proféssori, ataqliq sha'ir we edib abduqadir jalalidin.
Social Media

Yéqinda yaponyening dangliq xewer qanalliridin biri bolghan NHK xewer qanili xitay hökümiti teripidin tutqun qilinip hazirgha qeder iz-dériki bolmighan Uyghur ziyaliyliridin abduqadir jalalidin heqqide mexsus xewer bergen.

Radiyomiz 2018-yili aprilda shinjang pédagogika uniwérsitétining proféssori, ataqliq sha'ir we edib abduqadir jalalidinning 2018-yili 29‏-yanwar küni ürümchi sheherlik dölet amanliqi saqchiliri teripidin tutup kétilgenliki delilligen idi.

Abduqadir jalalidin ependining yaponyede turushluq qizi bulbulnaz aldinqi ayda yaponiye Uyghur jem'iyiti we "Künimizde kishilik hoquq" namliq teshkilat birlikte uyushturghan "Yoqap ketken Uyghur ziyaliyliri" toghrisidiki pa'aliyette dadisining tutup kétilgenliki we tutup kétilgendin buyan iz-déreksiz ghayip bolghanliqi heqqide guwahliq bergen.

Bulbulnaz NHK xewer qaniligha mundaq dégen: "Méningche, u ezeldin siyasiy jehette sezgür mesililerdin uzaq turup kelgen. U asasliq ilmiy eserler bilen meshghul bolatti. Dadam kishilerning hörmitige sazawer bolghan bir kishi idi. Kishiler uning bilen paranglishishni yaxshi köretti."

Abduqadir jalalidinning amérikada turushluq oghli babur hede-ini ikkiylenning öz imkanlirining yétishiche dadisi abduqadir jalalidin epndining ehwalini dawamliq sürüshtürüwatqanliqini we munasiwetlik organlargha anglitip kéliwatqanliqini bildürdi. U dadisi tutup kétilip aridin 3 yil ötken bolsimu, dadisidin hazirghiche héchqandaq xewer alalmighanliqni éytti.

Amérika qelemkeshler jem'iyiti élan qilghan 2020-yilliq "Yézish erkinliki körsetküchi" doklatida körsitishiche, xitay yene yazghuchi, ziyaliy we tetqiqatchilar eng köp qamalghan dölet qataridin orun alghan bolup, mezkur doklatqa qamaqtiki 40 neper Uyghur ziyaliysi kirgüzülgen.

Baburning éytishiche, xitay da'iriliri dadisini tutup kétishtin bir kün burun ularning öyini axturup dadisining yazghan barliq eserlirini we bashqa barliq Uyghurche matiriyallarni élip chiqip ketken. Hetta öydiki kompiyutir, ayped, téléfun qatarliq éliktronluq üskünilernimu yéghiwalghan.

Xitayning CGTN téléwiziye qanili bu ayning bashlirida tarqatqan "Kölenggidiki urush: shinjangning térrorluqqa qarshi kürishidiki xirislar" namliq filimde körsitilishiche, 2003-yili tarqitilghan Uyghur edebiyat derslik kitabini tüzüshke qatnashqan we uninggha yétekchilik qilghan yalqun rozi qatarliq Uyghur ziyaliylirini we mes'ul kishilerni herxil jinayetler bilen jazalighan. Gerche bu filimde abduqadir jalalidin ependi heqqide uchur bérilmigen bolsimu, emma abduqadir jalalidin ependimu toluqsiz ottura mekteplerning Uyghur til-edebiyat derslikini tüzüshke qatnashqan iken.

Abduqadir jalalidin ependining dunyaning her qaysi jaylirida yashawatqan kesipdashliri we oqughuchilirining bildürüshiche, abduqadir jalalidin ependi el söygen, hörmetke sazawer sha'ir, edip, pidagog bolup, Uyghur ma'aripining yuqiri kötürülüshige körünerlik töhpe qoshqan kishilerning biri iken. Uning yazghan shé'irliri, edebi eserliri we terjime eserliri Uyghur xelqning nahayiti yaqturushigha érishken. Kéyinki mezgillerde xitay tilida neshir qilin'ghan dunyawi dangliq eserlerni Uyghur tiligha terjime qilghan. Ali mektepte magistér aspiranit oqughuchilargha yétekchilik qilip, nurghun jemi'yetke yaramliq ilim igilirini yétishtürgen.

Babur dadisi yazghan, tüzüshke qatnashqan barliq kitaplarning xitay qanunluq dep étirap qilghan neshiriyatlarda xitay teyinligen tehir-muherrilerning tekshürüshi bilen neshir qilin'ghanliqni tekitlidi. Axirida babur xitay da'irliridin dadisinng erkinlikini qayturup bérishini telep qilidi.

2020-Yili noyabirning axirida abduqadir jalalidinning lagérda turup yazghan we namelum bir shekilde lagér sirtigha tarqalghan "Yanarim yoq" serlewhilik shé'iri muhajirettiki Uyghurlar arisighimu nahayiti tiz tarqaldi. Bu eserni eng deslep qolgha chüshürgen kishi abduqadir jalalidinning magyistér aspiranti, xarward uniwéristétining Uyghur tili oqutquchisi, yehudi tetqiqatchi joshu'a frimen bolup, u mezkur shi'érni chöridep abduqadir jalalidin heqqide dunyada eng dangliq gézitlerdin "Nyo-york waqti géziti" da maqale élan qildi.

Joshu'a frimen maqaliside sha'irni tutqun qilghili bolghan bilen shé'irini "Tutqun" qilghili bolmaydu, dégen nuqtini yorutqan. U mundaq dégen: "Xitay méning proféssorumni jimiqturdi, emma uning shé'irini jimiqturalmaydu. Xitayning bu zorawanliqi aldida shé'ir gerche weziyetke chong tesir körsitelmisimu, emma Uyghurlar üchün éytqanda bu bir küchlük qarshiliq qoralidur."

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet