Qamaqtin chiqqan shé'ir heqqide

Obzorchimiz abduweli ayup
2020-12-15
Share
Qamaqtin chiqqan shé'ir heqqide (Soldin onggha) shinjang pédagogika uniwérsitétining proféssori, ataqliq sha'ir we edib abduqadir jalalidin, xotendiki dangliq ölima ghulam moydin damollam we obzorchi yalqun rozi ependiler.
Photo: RFA

Abduqadir jalalidinning Bir parche shi'éri qamaqtin chiqip joshu'a frimen'ge yetmigen bolsa, Uyghurdin bundaq bir sha'irning qamaqta ikenliki nopuzluq metbu'atlarning nezeridin yiraq qalatti. Sha'ir 2018-yili féwralda tutqun qilin'ghandin kéyin, xelq'araliq axbaratlarda tigishlik xewer qilinmidi. Sewebler köp bolsimu, eng mohim sewebi waqtida chiqmighan guwahchi we waqtida teminlenmigen pakitlarni déyish bilen kupayilinimen.

Eslide abduqadir jalalidinning tutulushi uning Uyghurning qelbidiki nopuzi, netijilik emgekliri, tesirchan shi'ér we nesirliri, ötkür obzur we maqaliliri, shundaqla Uyghur jem'iyitide bir binakar, perwishkar, bir yétekchi süpitidiki obrazi noqtisidin alghanda bes-beste xewer qilinidighan shexs bolushi kérek idi. Abduqadir jalalidin minglighan Uyghur ziyalilirigha wekil bolalaydighan qabiliyetke, inawetke we salahiyetke ige idi. Xudagha shükürki, uzun'gha sozulghan bu epsusluq, bu boshluqmu axiri uning qamaqtin qutulghan shi'éri bilen tolushqa bashlidi.

2020-Yili nuyabirning axirida abduqadir jalalidinning "Yanarim yoq" serlewhilik shé'iri wetendin muhajiretke uchup chiqti. Bu eserni eng deslep qolgha chüshürgen kishi abduqadir jalalidinning magéstir aspiranti, xarward uniwéristétining Uyghur tili oqutquchisi, yehudi tetqiqatchi joshu'a frimen, mezkur shi'érni chöridep abduqadir jalalidin heqqide dunyada eng dangliq gézitlerdin "Nyo-york waqti géziti" da maqale élan qildi. Shundin kéyin mezkur eserni chöridep bir qanche parche maqale élan qilindi. Abduqadir jalalidinning oghli babur jalalidinmu chirayini chiqirip, muxbirning ziyaritini qobul qildi.

"Yanarim yoq" muhajirettiki Uyghurlargha ulashqandin kéyin qizghin alqishlandi. Bir qanche yangraq, mungluq we yéqimliq ünlerning déklamatsiyesi bilen téximu keng tarqilip, musapir Uyghurning yürikini chekti. Elwette, wetendiki chaghlirimizda bizni tola bizar qilip, "Erkin asiya radiyosi" ning yéqimliq awaz dolqunlirigha kashila peyda qilidighan xitayning changchilisidek, beziler chiqarghan ghazh-ghuzhlarmu qisturulmay, arilashmay qalmidi.

Muhajirette "Yanarim yoq" alqishlan'ghan kéyin, beziler buni xitayning muhajiretke qaratqan özini aqlash herikiti, özi qoyghan otni Uyghurning qoli bilen öchürüsh usuli dep chüshendürdi. Ular bu eserni "Yalghan, qush uchup chiqalmaydighan yerdin shi'ér chiqamdu, qamaqta shi'ér yazghili bolamdu, xitay meqsetlik chiqarghan eser", "Uyghurlarni bixutlashturush üchün qesten qoyulghan oyun", "Arqisigha xitay yoshurun'ghan teshwiqat mulazimiti" dep qarilashqa bashlidi. Bezi ustaz we péshiwalarmu ikranlarda boy körsitip, mezkur eserni tehlil qilghan qiyapette özining mewjutluq istikini qandurush qestide boldi.

Abduqadir jalalidinning shi'érlirini mezkur ustaz we péshiwalar uqumighan bolsa kérek. "Yanarim yoq" tin guman qilmighan Uyghur oqurmenler mezkur péshiwalardek xitayning oyunini bilmeydighan, yalghan'gha aldinidighan, xitayning teshwiqat mulazimiti bilen Uyghurche jewher eserlerni ayriyalmaydighan qoy padisi, közi téngilghan egeshküchi emes. Ular özi üchün qurban bergen, özining ghémini yégen ademlirini özini söygendekla söyidu, qedirleydu, yazghanlirini söyüp oquydu.

Abduqadir jalalidinning eserlirini toluqraq oqup baqqan her qandaq oqurmen "Yanarim yoq" dégen eserning heqiqi aptoridin guman qilmaydu. Uni xitayning siyasiy teshwiqati üchün astirittin xizmet qiliwatqan, idiyesi "Xitaygha yéqin" eser dep sheklinipmu yürmeydu. Shunga "Yanarim yoq" dégen shi'érni tüzükrek chüshinip oqupmu baqmay töhmet qiliwatqan, qarilawatqan kishilerning sözlirini "Qorsaq köpükini chiqiriwatidu" depla ötüp ketken tüzük.

Wetendiki qamaqtin bir shi'érning chiqishigha ishenmeslikke perwa qilishning hajiti bolmighan bilen uning keynige yoshurun'ghan tepekkur aditige diqqet qilish kérek. Chünki her qandaq hadisining keynide xitayning sayisini körüsh, Uyghurning utuq we utturuqlirini pütünley xitaygha dönggesh, her qandaq tewekkülchilikning yüz bérishini tesewwur qilalmasliq muhajirettiki Uyghurlarni bir qétim xatalashturdi. Bu xataliqtin ibret élish kérek.

Wetendin chiqqan shi'érdin guman qiliwatqanlarning tepekkur aditi bilen wetendin mir'adil hesen guwahliq widiyosi chiqarghanda sheklen'gen tepekkur otturisida ajayip bir oxshashliq mewjut. Bu yerdiki oxshashliq ashkara déyelmeywatqan, jama'et aldida toluq ipadileshtin qorquwatqan, lékin qelbining chongqur qatlimigha yiltizlap ketken xitayni qusursizlashturush, xitayning küchini mutleqleshtürüsh we Uyghurdin ümidsizliktur. Shunga undaq tepekkurgha kön'gen kishiler wetendin chiqqan milletni ümidlendüridighan, Uyghurni jasaretlendüridighan her qandaq yéngiliq, heriket we pakitlarni inkar qilidu. Ular wetenning kelgüsini, wetendiki Uyghurni, muhajirettiki dewani we dewagerlerni yoqqa chiqirish arqiliq özining ümidsizlikini ammiwiylashturidu. Ular Uyghurni söyidu, musteqilliqqa étiqad qilidu, sherqi türkistanning azatliqigha sejde qilidu, emma shu yolda kétiwatqan yolchilar we rolchilarni tiyin'gha erzimes qiliwétish üchün barliq eqlini ishqa salidu. Pexes bolushqa tigishliki mushundaq tepekkur aditining süyqest nezeriyesi bilen birliship omumlishishqa qarap yüzlinishidur.

Qamaqtin merdane guwahchilar chiqti. Uyghur jama'itige yézilghan xetler chiqti. Abduqadir jalalidindek tutqun baghwenning shi'érimu chiqti. Bu shuni ispatlayduki, qamaqlar, lagérlar we türmiler Uyghurning ümidini, ishenchini, ghayisini yep ketken yoq, yalmawuzdek dem tartip xarap qiliwetkenmu yoq. Qamalghan nechche milyon jan xitayning közige hélimu miqtek qadilip yashawatidu, héch qachan pargha aylinip yoqap ketmidi. Her 30 yilda bir chong yoqitishqa, her 10 yilda bir kichik basturushlargha uchrap tawlan'ghan Uyghurgha bu qamaqmu héch gep emes. Uning üstige pütün dunya xitayni qirghinchiliqta eyiblewatqan, minglighan Uyghur muhajirette ornidin des turuwatqan bügünki künde xitayning milyunlighan Uyghurni kamirlarda pütünley yalmap yutup kétishimu mumkin emes. Xitayning zulumi erkin dunyada bezilerni dehshetke salghan, ümidlerdin mehrum qoyghan bilen qehriman Uyghurlirimiz türme we lagérliri heqqide dunyagha toxtimay "Qaraqash höjjetliri", "Aqsu tizimliki" ge oxshash pakitlarni ewetip turuwatidu.

Abduqadir jalalidin qamaqtin chiqmidi, emma shi'éri chiqti. Mezkur shi'ér bilen Uyghur shi'ériyiti dunyaning nezerige yene bir ret teqdim qilindi. Qamaqtin pidayilarche yadilap chiqilghan bu bir parche shi'ér dunyaning diqqitini Uyghur serxillarning teqdirige buridi. Qamaqqa qamalghan bügünki Uyghur xuddi yüz yillar burun gézit-zhornal yoq chaghlarda abduxaliq Uyghurning shi'érlirini yadlap bizge yetküzgendek, bügünmu abduqadir jalalidinning shi'érini erkin jahan'gha chiqardi. Buningdin pexirlinishke, ümidlinishke we jasaretlinishke her bir Uyghur heqliq.

***Mezkur maqalide otturigha qoyulghan pikirler aptorning shexsiy qarashliri. Radiyomizning meydanigha wekillik qilalmaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet