Yazghuchi abduraxman qahar we uning "Ili dolqunliri" namliq tarixiy romani

Muxbirimiz méhriban
2020-12-28
Share
Yazghuchi abduraxman qahar we uning Uyghur yazghuchisi merhum abduraxman qahar ependi. (Waqti we orni éniq emes)
Zulpiye Abdurahman teminligen

2020-Yili 12-dékabir küni Uyghur yazghuchisi abduraxman qaharning 85 yéshida ürümchide wapat bolghanliq xewiri chet ellerdiki Uyghurlar arisida tarqilip, Uyghurlarni qayghulandurdi.

Yazghuchi abduraxman qahar özining 1980-yillarda yazghan ikki qisimliq tarixiy romani "Ili dolqunliri" bilen tonulghan ediblirning biri idi.

"Ili dolqunliri" Uyghur hazirqi zaman edebiyatida 1940-yillardiki ili inqilabi we uning netijiside qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyitige da'ir weqelerni arqa körünüsh qilghan tunji tarixiy roman bolup, 1980-yillarning deslepki mezgilliride Uyghurlar arisida eng köp sétilghan we oqulghan tarixi romanlarning biridur.

Ikki heptidin buyan merhum yazghuchi abduraxman qaharning wapatigha bolghan teziyenamiler we uning "Ili dolqunliri" namliq tarixiy romani we bashqa eserliri heqqidiki tesiratlar féysbuk qatarliq ijtima'iy taratqularda keng tarqalmaqta.

Ötken esirning 80-90-yilliri abdurahman qaharning bu romanini oqughan, hazir chet ellerde yashawatqan bir qisim Uyghurlar merhum yazghuchi abduraxman qaharning ölümige bolghan chongqur qayghusini ipadiligen. Shuning bilen bilen birlikte ular yene özlirining "Ili dolqunliri" namliq roman toghrisidiki tesiratlirini bayan qilghan.

Bu yazmilarda ular özlirining "Ili dolqunliri" romanidin 1940-yillarda nilqa taghlirida partlighan milliy inqilap we buning netijiside 1944-yili ghuljada qurulghan sherqiy türkistan jumhuriyitini bilgenliki, mezkur romanning shu yillardiki yashlargha sherqiy türkistan milliy azadliq küreshliridiki tarixi shexsler bilen tonushush pursiti yaratqanliqi otturigha qoyulghan.

Merhum yazghuchi abduraxman qaharning awstraliyediki qizi zulpiye xanimning radiyomizgha bildürüshiche, abduraxman qahar ependi "Ili dolqunliri" romanini yézishni 1964-yili bashlighan iken. Emma romanning deslepki nusxisi 1966-yili partlighan "Medeniyet zor inqilabi" mezgilide isyanchilar teripidin bulap kétilip köydürüwétilgen iken.

Zulpiye abduraxman xanim yene dadisi abduraxman qaharning "Ili dolqunliri" romanigha matériyal toplash üchün, 1940-yillarning deslepki mezgilliride ili inqilabigha qatnashqan pishqedem urush qehrimanliri we tirik shahitlarni izdep, ular bilen körüshkenliki toghrisida özi bilidighan bezi ehwallarni anglatti.

"Dunya Uyghur yazghuchiliri uyushmisi" ning bash katipi, shiwétsiyediki Uyghur ziyaliysi abdushükür muhemmet ependimu ziyaritimizni qobul qilip, abduraxman qaharning "Ili dolqunliri" romani neshr qilin'ghan 1982-yildiki weziyet we romanning Uyghur jem'iyitige körsetken tesiri heqqide toxtaldi.

Abdushükür muhemmet ependi yazghuchi abduraxman qaharning "Ili dolqunliri" romanning özide qaldurghan tesiratlirinimu bayan qilip ötti.

Abdushükür muhemmet ependining bildürüshiche, ötken esirning 80-yillirining deslepki mezgilide élan qilin'ghan "Ili dolqunliri" romani eyni chaghda özige oxshash ottura mektep we uniwérsitétlarda oquwatqan Uyghur yashlirigha ili inqilabi heqqide eng deslep melumat bergen tarixiy romanlarning biri hésabinidiken.

Abdushükür muhemmet ependi yene "Ili dolqunliri" namliq bu romanning tonulghan edib abduréhim ötkürning 1985-yili neshr qilin'ghan "Iz" namliq tarixiy romani, edip turdi samsaqning "5 Tal oq" namliq tari'i'iy hékayisi, abdulla talipning "Chala tegken oq" namliq romani, yazghuchi zordun sabirning 1998-yili neshr qilin'ghan 3 tomluq tarixi "Ana yurt" romani qatarliqlar bilen birlikte her bir Uyghurning a'iliside dégüdek etiwarlinip saqlinidighan tarixiy témidiki romanlardin ikenlikini bildürdi.

Melum bolushiche, abduraxman qahar 1935-yili ghuljada hünerwen a'iliside tughulghan. Bashlan'ghuch we ottura mektepni ghuljada tamamlighan. 1953-Yili ürümchiki sabiq shinjang inistitutining edebiyat fakultitida oqughan. 1956-Yildin 1988yilghiche ghulja shehridiki ottura mekteplerde we ili pédagokika inistititida oqutquchiliq qilghan. 1988-Yildin bashlap, shinjang yazghuchilar jemitige yötkilip kélip, kespiy yazghuchiliq ijadiyiti bilen shughullan'ghan.

Yazghuchi abduraxman qaharning edebiy ijadiyiti ötken esirning 50-yillirining otturlirida bashlan'ghan bolsimu, emma xitaydiki "Medeniyet inqilabiy" dep atalghan 10 yilliq qalaymiqanchiliq mezgilide u bashqa nurghunlighan Uyghur yazghuchilirigha oxshashla yéziqchiliq imkaniyitidin mehrum qalghan. Abduraxman qaharning edebiy eserliridin 1982-yili we 1988-yilliri ikki qétim neshr qilin'ghan ikki qisimliq tarixiy romani "Ili dolqunliri", 1998-yili neshr qilin'ghan "Awat sheherning yéngi puqrasi", "Hayat siri", "Köngül", "Tozimas gül" qatarliq romanlirini, "Kechür méni nazaket" qatarliq powist-hikayilirini we bashqa edebiy xatirilirini sanap ötüsh mümkin.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet