Уйғур карвини чөлдә қалсиму, йолидин езип қалмайду

Мухбиримиз нуриман
2020-05-08
Share
abdurehim-otkur 20-Әсир уйғур әдәбиятидики әң талантлиқ язғучиларниң бири абдуреһим өткүр. (1923-1995)
RFA/Qutlan

Түркийә радийо-телевизийә авази қанилиниң "йилтизимизни бойлап" намлиқ программисиниң 26-бөлүми "бир карван, узун бир карван, узун йоллардин келип техиму узун йолға қарап кетидиған бир карван" дегән сөзләр билән башлиниду.

Бу бөлүм "из", "ойғанған земин" қатарлиқ мәшһур тарихий романлири билән уйғурларниң қәлбидин чоңқур орун алған шаир вә язғучи абдуреһим тиләшүп өткүр әпәндигә беғишланғаниди.

Түркийә радийо-телевизийә авази қанилиниң мәзкур программиси абдуреһим өткүр вапатиниң 25-йиллиқи билән мунасивәтлик болуп, бу арқилиқ мәрһум өткүр әпәндиниң қалдуруп кәткән әсәрлири билән қайта тонушуш муһаҗирәттики уйғурларни һаяҗанландурди шуниңдәк өткүр әпәнди тәсвирлигән "карван" ниң "чөлләрдики излири" һәққидә мулаһизә вә муназириләр қайта оттуриға чиқти. Бу һөҗҗәтлик филимниң текист язғучиси, явропа-асия язғучилар бирликиниң башлиқи, түрк дунясиниң ортақ журнили болған "қериндаш қәләмләр" вә "тил тәтқиқатлири" журнилиниң саһиби, дотсент яқуп өмәроғли бу һөҗҗәтлик филимниң текистини йезиш җәрянида абдуреһим өткүр билән қайта тонушуп чиққанлиқини ейтип мундақ деди: "‹йилтизимизни бойлап' программиси көп қисимлиқ һөҗҗәтлик филим программисидур, түрк дунясидики даңлиқ язғучи вә шаирларни тонуштурушни мәқсәт қилған бир программа. Абдуреһим өткүр уйғур хәлқи йетиштүргән, лекин пүтүн түрк дунясида һәтта әсәрлири башқа дуня тиллириға тәрҗимә қилинған дуняға даңлиқ мәшһур язғучи. У һаятида нурғун азаб чәккәникән. У, бу азабини уйғур хәлқи үчүн чәккән. У әсәрлири арқилиқ уйғур хәлқини миллий кимликини тепивелишқа, өзлүк еңиниң йетилиши вә өзигә болған ишәнчисиниң ешишиға, миллий күришигә вә өзиниң кәлгүсигә игә чиқишқа чақирди".

Абдуреһим өткүр әпәндиниң шветсийәдә турушлуқ қизи зулһаят абдуреһим өткүр ханим дадисиниң иҗадий һаятини әсләп мундақ деди: "дадам өзиниң тарихи романлири арқилиқ кейинки әвладларға һәқиқий мәлуматларни, һәқиқий тарихни йәткүзүшни өзиниң бурчи дәп қариған. Хәлқимизму билгинидәк, дадам ‹ойғанған земин' романиниң үчинчи қисми барлиқини, лекин ашу вақитта романниң ахиридики вәқәләрни қәләмгә елишниң тәсликини тилға елип өртәнгәниди".

Яқуп өмәроғли бу һөҗҗәтлик филимни ишләшниң мәқсити һәққидә тохтилип мундақ деди: "абдуреһим өткүрни тонутуш дегәнлик уйғурларниң кризисини тонутуш дегәнликтур. Тәкитләп өтүшкә тегишлик йери шуки, ашундақ қийинчилиқ мәзгилләрдиму өткүр әпәнди йезиштин тохтап қалмиди, хәлқигә бибаһа әсәрләр қалдуруп кәтти. Һазирқи күнимиздә униң әсәрлири уйғур хәлқигә үмид беридиған, өзигә болған ишәнчини ашуридиған, дуняда уйғур күлтүрини намаян қилалиғудәк дәриҗидики есил әсәрләрдур. Өткүр әпәнди алим, язғучи, тәтқиқатчи вә йәнә тәрҗиман. Биз уни түркийәдә вә түрк дунясида тонутушни мәқсәт қилдуқ".

2015-Йили 18-декабир күни түркийәниң пайтәхти әнқәрәдики ғази университетида мәшһур шаир абдуреһим өткүрниң вапат болғанлиқиниң 20-йиллиқи мунасивити билән хәлқара уйғур тәтқиқати илмий муһакимә йиғини уюштурулғаниди. Бу йиғинни уюштурған абдурәһим өткүрниң һаяти вә әсәрлири һәққидә нурғун тәтқиқатларни қилған түркийә ғази университети әдәбият факултети қәдимки түрк тили бөлүминиң мудири, түркшунаслиқ тәтқиқат мәркизиниң башлиқи профессор һүля чәнгәл ханим һөҗҗәтлик филимда, абдуреһим өткүрниң "из" шеирини һаяҗан ичидә декламатсийә қилип, "из" һәққидә мундақ дәйду: "атлиримиз оруқ болсиму бу карван, уйғур карвини, түрк карвини давам қилиду. Бу изни балилиримиз яки нәврилиримиз бир күни тапиду".

Зулһаят өткүр ханим дадисиниң, "из" романи нәшрдин чиққандин кейин оқурмәнләрдин нурғун хәт-чәкләрни тапшурувалғанлиқи, буниң ичидә дадисиға әң тәсир қилғанлири яшлардин, кичик оқуғучи балилардин келидиған хәтләр болидиғанлиқини ейтти.

Яқуп өмәроғли өткүр әпәндиниң "из" шеирини мисал қилип туруп мундақ деди: "чөлдә изларни тепиш тәс, даим шамал-боран чиқип туриду. Лекин бу изларни йоқитип қоймаслиқ керәк. Ишинимәнки уйғурлар өткүрниң ейтқинидәк езип қалмай, өзлириниң тарихини бойлап маңиду".

Мәрһум абдуреһим тиләшүп өткүр әпәнди 1923-йили қумулда содигәр аилисидә дуняға кәлгән. Балилиқ мәзгилиниң бир қисмини учтурпанда өткүзгән. 1936-Йилидин 1942-йилиғичә үрүмчидә оқуған. У 1943-йилидин 1945-йилиғичә шең шисәй түрмисидә изтирап чәккән болса, хитай коммунистлири уйғур диярини идарә қилған 1949-йилидин кейин таки1970-йилларниң ахирлириғичә сиясий реҗим, түрмә, әмгәк билән өзгәртиш мәйданлирида азаб чәккән, 1970-йилларниң ахирлиридин башлап уйғур аптоном районлуқ иҗтимаий пәнләр академийисиниң алий тәтқиқатчиси болуп ишлигән. Абдурәһим өткүр уйғур һазирқи заман тарихида әң көп оқулғанлиқи қәйт қилинидиған "из", "ойғанған земин" қатарлиқ надир тарихий романларни, "өмүр мәнзиллири" намлиқ шеирлар топламлирини өз хәлқигә сунған. У 1995-йили 10-айниң 5-күни кесәл сәвәби билән үрүмчидә әләмдин өткән. Униң романлири вә шеирлири дунядики бир қанчә чоң тилларға тәрҗимә қилинип тарқитилғаниди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт