Абдуреһим өткүр туғулғанлиқиниң 100 йиллиқи мунасивити билән истанбулда хатириләш йиғини өткүзүлди

Истанбулдин ихтиярий мухбиримиз арслан тәйярлиди
2023.10.10
Abdurehim-Otkur-100-yili-4.jpg Абдуреһим өткүр әпәнди туғулғанлиқиниң 100 йиллиқини хатириләш йиғинида профессор һүля касапоғлу ченгел вә профессор доктор абдулһәмид авшар қатарлиқ тәтқиқатчилар сөз қилди. 2023-Йили 7-өктәбир, истанбул, түркийә.
RFA/Arslan

7-Өктәбир шәнбә күни мәркизи истанбулдики шәрқий түркистан вәхпиниң уюштуруши билән мәрһум шаир, язғучи вә тәтқиқатчи абдуреһим өткүр туғулғанлиқиниң 100 йиллиқини хатириләш йиғини өткүзүлди.

Мәзкур йиғинда әнқәрә һаҗи байрам вәли университетиниң профессори һүля касапоғлу ченгел, истанбул тиҗарәт университетиниң мудири профессор доктор абдулһәмид авшар қатарлиқ тәтқиқатчилар сөз қилип, мәрһум язғучи вә шаир абдуреһим өткүрниң бир өмүрлүк әдәбий иҗадийити үстидә тохталди. Улар сөзидә өткүр әпәндиниң шеирий иҗадийәтлиридики вәтән вә милләт уқумлири, хәлқни һөррийәт вә азадлиққа чақириш, шундақла милләтни ойғитиш тоғрилиқ йезилған ялқунлуқ мисралири тоғрисида пикир баян қилди.

Профессор, доктор һүля касапоғлу ченгел, мәрһум абдуреһим өткүрниң шеирлиридики вәтән-милләт сөйгүсини тәсвирләп өтти. У мәрһумниң милләтпәрвәрлик тоғрисида йезилған шеирлирини үлгә қилип, яшларни миллий чүшәнчә вә миллий аң билән йетиштүрүшниң муһимлиқини тәкитлиди.

Профессор һүля касапоғлу ченгел, абдуреһим өткүрниң яшиған дәвр тоғрисида тохтилип мундақ деди: “1949-йили коммунист хитай шәрқий түркистанни ишғал қиливалғандин кейин, уйғур әдәбияти бир турғунлуқ дәвригә кирди, 1950-йилидин 1970-йилғичә болған арилиқта, уйғур әдәбиятини коммунист хитай һакимийитиниң шәрқий түркистанда елип барған һәр хил аталмиш иҗтимаий ислаһатлири вә сиясий һәрикәтлири тоғрисида йезилған мәдһийәләр, үзүндиләр вә синипий күрәш тәшвиқ қилинған сиясий әсәрләр қаплап кәтти. Шундақла уйғур әдәбиятида һәқиқий мәнидики әсәрләргә чәклимә қоюлди. Абдуреһим өткүрниң коммунист хитай реҗими мәзгилидики һаяти дәл мушундақ бир вәзийәткә дуч кәлди. Абдуреһим өткүр бу вәзийәтни өз шеирида мундақ ипадилигән:

Қәләм сунди, әләм әзди дилимни,

Шамал дарип кекәч қилди тилимни,

Қулум тутмас, путум басмас паләчмән,

Немәм бирлә қилай рази елимни.

У бу шеирида, пүтүн ғәм-қайғусиниң хәлқини рази қилишни мәқсәт қилғанлиқи, әмма шу вәзийәттики бесим вә чәклимә сәвәбидин хәлқи үчүн һеч бир иш қилалмиғанлиқи тоғрилиқ әпсуслуқлирини ипадилигән.”

Абдуреһим өткүр әпәнди туғулғанлиқиниң 100 йиллиқини хатириләш йиғинидин көрүнүш. 2023-Йили 7-өктәбир, истанбул, түркийә.
Абдуреһим өткүр әпәнди туғулғанлиқиниң 100 йиллиқини хатириләш йиғинидин көрүнүш. 2023-Йили 7-өктәбир, истанбул, түркийә.
RFA/Arslan

Профессор һүля касапоғлу ченгел сөзидә йәнә аталмиш “мәдәнийәт инқилаби” дәврдә уйғур язғучи-шаирларниң шунчә бесимға учрап турупму шеир вә әдәбиятқа әһмийәт бәргәнликини билдүрүп мундақ деди: “мав зедуң қозғиған ‛мәдәнийәт инқилаби‚ дәврдә, уйғурлар үстидин наһайити еғир дәриҗидә мәдәнийәткә қарши йоқ қилиш иҗраатлири елип берилди, у дәврдә уйғур язғучи-шаирлар, җүмлидин әхмәт зияий, зунун қадири қатарлиқ әдибләр чәклик имканлири ичидә әсәр йезишни тохтатмиди. Мән әхмәт зияийни тилға алсам, униң бир шеири һәр заман есимгә келиду:

Юрт-әл үчүн тартқан әләмни,

Шаһлиқ тәхтигә қияс әткүлүк,

Хәлқ йолидики бир минут қайғу,

Миң йиллиқ раһәт үчүн йәткүлүк.

Шаир әхмәт зияий бу шеирда милләт үчүн, хәлқ үчүн тартқан азаб-оқубәтни шаһлиқ тәхтигә тәң қилмаймән, хәлқ йолидики бир минутлуқ қайғуни миң йиллиқ раһәткә тәң қилмаймән, дәп язған. Улар вәтән-хәлқи үчүн өлүмни көз алдиға қоюп күрәш қилған инсанлардур. Абдуреһим өткүрму ашуларниң бири иди.”

Профессор һүля касапоғлу ченгел сөзидә йәнә абдуреһим өткүрниң чағатай әдәбияти тоғрисида көплигән мақалиләр язғанлиқини, униң һазирқи заманда яшиған бир шаир болушиға қаримай, шеирлирида түркий классик шеирийитиниң иҗадийәт методлирини һазирқи заман шеирийити билән органик рәвиштә юғуруп ташлиған бир шаир икәнликини тәкитләп өтти. У йәнә өткүр әпәндиниң “қутадғу билик” вә “түркий тиллар дивани” қатарлиқ классик әсәрләрни әхмәт зияий вә башқа кәсипдашлири билән билән бирликтә нәшргә тәйярлиғанлиқини алаһидә әскәртип өтти.

Абдуреһим өткүр әпәнди туғулғанлиқиниң 100 йиллиқини хатириләш йиғинидин көрүнүш. 2023-Йили 7-өктәбир, истанбул, түркийә.

Профессор һүля касапоғлу ченгел мәрһум шаир абдуреһим өткүрниң хәлқни азадлиқ вә әркинликкә чақирип язған шеирлиридин әмәлий өрнәк көрситип, төвәндики мисраларни декламатсийә қилди:

Қәсәм билла сениңдәк яру-җанан тепилмас,

Вәслиң үчүн мениңдәк шәйдаи җан тепилмас,

Омақ немә, һөр немә, қуяш немә, ай немә?

Аләм ара сениңдәк һөснү султан тепилмас.

Профессор һүля касапоғлу ченгел ханим мәрһум абдуреһим өткүрниң классик услубта йезилған шеирлирини толиму яқтуридиғанлиқини, бу шеирлардин бүйүк түрк шаири наваиниң пуриқи чиқидиғанлиқини билдүрди. У сөзиниң өткүр әпәндиниң муну шеирини декламатсийә қилиш билән ахирлаштурди:

Җаһан бақи әмәс лоқман чеғида тапмиди дәрман,

Мисалдур руми искәндәр вә һәтта әркә чиңгизхан,

Келип кәтмәк билән мәшғул җаһанға биһесаб карван,

Өтәр дуня, кечәр дуня, пәқәт хәлқла сүрәр дәвран,

Өмүр мәнзилидин таптим ниһайәт шу һәқиқәтни.

Йиғинда сөз қилған истанбул тиҗарәт университетиниң мудири, профессор доктор абдулһәмит авшар, мәрһум шаир абдуреһим өткүрниң “учрашқанда” дегән шеири һәққидә мәхсус тохтилип өтти. У бу шеирниң әслидә 1933-йили қурулған “шәрқий түркистан ислам җумһурийити” гә беғишлиғанлиқи, шаирниң шу дәврниң шараитида йимирилгән җумһурийәткә болған сеғинишини бу шеир арқилиқ ипадилигәнлики, шундақла өзиниң кәлгүсигә болған ишәнч вә ирадисини бу шеир арқилиқ әкс-әттүргәнликини баян қилип өтти.

Профессор абдулһәмит авшар сөзидә йәнә мәрһум шаир абдуреһим өткүрниң “учрашқанда” дегән шеирида қоюқ миллий аң вә мустәқиллиққа болған интилиш тәсвирләнгәнлики үчүн, бу шеирни нахша қилип ейтқан нахшичи абдуреһим һейтни хитай коммунист һакимийитиниң тутқун қилғанлиқи, түркийә қатарлиқ демократик дуняниң бесими сәвәбидин хитайниң уни тутқундин бошатқан болсиму, бирақ униң йәнила назарәт астида яшаватқанлиқини тәкитләп өтти.

Йиғинға йәнә милләтчи һәрикәт партийәсиниң истанбул фатиһ наһийәси шөбисиниң рәиси, зәйтинбурну наһийә һакими доктор адәм услу әпәндиму қатнишип сөз қилди. У мундақ деди: “һәқиқәтән түркләрниң икки вәтини бар, бири вәтинимиз түркийә; йәнә бири түркләрниң әсли келип чиққан тупрақлиридур. Биз түркләрниң ана юртлириниң бир қисминиң асарәттин қутулуп мустәқиллиққа еришкәнликигә шаһит болдуқ; йәнә бир қисми һазирму асарәт астида турмақта, худайим буйруса, асарәттә қалған юртимизниңму азадлиққа еришкәнликигә шаһит болимиз, биз шаһит болалмиған тәқдирдә, әвладлиримизниң чоқум шаһит болидиғанлиқиға шәксиз ишинимән!”

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.