Қазақистандики уйғур зиялийлири атақлиқ язғучи абдуреһим өткүрни хатрилиди

Ихтиярий мухбиримиз ойған
2021-10-11
Share
Қазақистандики уйғур зиялийлири атақлиқ язғучи абдуреһим өткүрни хатрилиди Оңдин солға: абдуғопур қутлуқоф, абдурәһим өткүр вә мәмтили зунун. 1990-Йилларниң беши. Үрүмчи.
RFA/Oyghan

Мәлумки, қазақистандики уйғурларниң мушу күнгичә уйғур диярида яшап өткән атақлиқ намайәндилирини хатириләп келиватқанлиқи мәлум. Уларниң ичидә дөләт вә җамаәт әрбаплири, диний өлималар, алимлар, шаир вә язғучилар, башқиму саһәләрниң вәкиллири бар болуп, уларни яд етиш бойичә һәр хил паалийәтләр өткүзүлүп келинмәктә. Әнә шуларниң бири атақлиқ язғучи вә алим абдуреһим тиләшоф өткүрниң вапатниң 26 йиллиқи мунасивити билән өткүзүлгән хатириләш паалийитидур. Өткән йили язғучиниң "из" намлиқ романи қазақистанда тунҗи қетим силавян йезиқида нәшир қилинип, уйғур тилидики мәктәпләр вә юрт-җамаәтчилик арисида кәң тарқалди. Биз өткүр әпәнди вапатиниң 26 йиллиқ хатириси мунасивити билән қазақистандики бир түркүм зиялийларни зиярәт қилип, уларниң мәрһум һәққидә әслимилирини, униң иҗадийити һәққидә қарашлирини игилидуқ.

Әйни вақитларда абдуреһим өткүр билән көрүшкән һәм униң иҗадийити билән йеқиндин тонушқан атақлиқ шаир абдуғопур қутлуқоф әпәнди радийомиз зияритини қобул қилип, өзиниң өмүр бойи абдуреһим өткүрниң әсәрлиригә хуштар болуп, оқуп, өгинип, бүгүнки дәриҗигә йәткәнликини оттуриға қойди. У мундақ деди: "мәмтели зунун шинҗаң институтиниң тил-әдәбият факултетида оқуйтти. Шу ағинәм билән кейинки йилларда у яққа барғанда үрүмчидә учришип, шу устазни йоқлиған идуқ. Униң билән чүшкән хатирә сүритимизму мушу күнләрдә мәтбуатларда елан қилинип йүриду. Мәмтели зунун болса, хитай бойичә биринчи дәриҗилик драматорг болуп тонулди. Мән болсам қазақистанға чиқип, өмрүм әдәбият-сәнәт, гезит-жорнал саһәлиридә өтти. Мән уни баһалаш дәриҗисидики адәм әмәсмән. Мән турғун алмас ака билән абдуреһим өткүрни наһайити чоң баһалаймән."

Абдуғопур қутлуқоф кейинки вақитларда, болупму уйғурларниң тарихий вәтинидә яшиған әдибләрниң әсәрлирини қайта нәшир қилишқа алаһидә көңүл бөлүнүп келиватқанлилиқини, шуларниң ичидә турғун алмас вә абдуреһим өткүрниң иҗадийитини юқири баһалайдиғанлиқини тәкитлиди һәм мушу күнгичә улардин өгиниватқанлиқини билдүрди.

Радийомиз зияритини қобул қилған тонулған жорналист ядикар сабитоф әпәнди абдуреһим өткүр әсәрлириниң уйғур әдәбиятида юқири орунни игиләйдиғанлиқини оттуриға қоюп, мундақ деди: "мән 1994-йили яз айлирида үрүмчигә барғанда абдуреһим өткүр билән бир көрүшүп, сөһбәтлишиш арзуюм бар иди. Шуниң билән биз җүмәхун ака билән у ятқан ағриқханиға бардуқ. Җүмәхун ака мени ‹йеңи һаят' гезитидә ишләйду, сабитофниң оғли дәп тонуштурди. У: ‹һә, билимән, тейипһаҗиниң оғлиғу сиз?' деди. ‹Алмутадики зиялийларниң әһвали қандақ? зия әпәнди немә қиливатиду?' дәп сориған. Мән: ‹сизгә салам ейтти, ишләватиду' дедим. У киши өзиниң ‹түркий тиллар дивани', ‹қутадғу билик' қатарлиқ классик әсәрлиримизни нәшир қилишқа қатнашқанлиқини қисқичә баянлап бәргәнди."

Ядикар сабитоф шу чағда абдуреһим өткүрни һаятида бирла қетим көргән болсиму, бу учришиштин қаттиқ тәсирләнгәнликини, униң иҗадий мирасини техиму чоңқур тәтқиқ қилишниң алимлар алдида турған чоң вәзипә икәнликини билдүрди.

Мухтәр әвезоф намидики әдәбият вә сәнәт институтиниң баш илмий хадими, филологийә пәнлириниң доктори алимҗан һәмрайеф әпәнди зияритимизни қобул қилип, абдуреһим өткүрниң уйғур тарихий романчилиқиниң асасини салғучи язғучиларниң бири икәнликини илгири сүрүп, мундақ деди: "у яшиған дәвир бу миллий азадлиқ һәрикәтләрниң әвҗигә чиққан пәйти болғачқа, униң башқичә йезиши мумкин әмәс иди. Шуниң үчүн мөмин һәмрайефниң ‹долқунлар арисида' әсиригә охшаш, уму уйғур әдәбиятида ‹из' вә ‹ойғанған земин' қатарлиқ романлирини йезип, шөһрәт қазанған. Бу җәһәттә абдуреһим өткүр, зордун сабир, зия сәмәди қатарлиқ үч язғучимиз гоя тәңритағ дәриҗисидики әдиблиримиздур. Шуңлашқа у һәргизму коммунистик әқидиләрни вуҗудиға сиңдүрәлмигән. Абдуреһим өткүр уйғур шеирийитидә классик әмәллирини йүксәлдүргән, раваҗландурған әхмәт зияи, шүкүр ялқун қатарлиқ әдибләр билән бу йөнилиштә бир сәптә турған."

Алимҗан һәмрайеф абдуреһим өткүрниң хитай һакиммутләқ һакимийитиниң бастурушиға, чәкләшлиригә қаримай, миллий әнәниләрни раваҗландурған һәм йүсүп хас һаҗипқа охшаш бүйүк намайәндиләрниң мирасини тәрғиб қилған әдиб икәнликини алаһидә тәкитлиди.

Игилишимизчә, қазақистанда оқутуш уйғур тилида йүргүзүлидиған 60 тин ошуқ мәктәпләр болуп, уйғур әдәбияти дәрсликлиригә абдуреһим өткүр, зордун сабир, тейипҗан елийеф, турғун алмас қатарлиқ һазирқи заман уйғур әдәбиятиниң көплигән вәкиллириниң һаяти вә иҗадийити киргүзүлгән. Буниңдин ташқири һәр хил әдәбий кечиликләрдә уларниң әсәрлири оқуғучилар тәрипидин тилға елинип, давамлиқ тәрғиб қилинип кәлмәктә.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт