Edebiyat ishqidin türme kamérighiche: kesipdashlirining neziridiki ablet abduréshit berqi (2)

Muxbirimiz eziz
2022.08.09
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Edebiyat ishqidin türme kamérighiche: kesipdashlirining neziridiki ablet abduréshit berqi (2) Xitay sha'ir ablet abduréshit berqini 13 yilliq kesken
Yettesu

Isra'iliyede ikki yil ilim tehsil qilish jeryanida ‍bözining ürümchige, “Shinjang ma'arip instituti” diki xizmet ornigha qaytidighanliqini yadidin chiqarmighan ablet abduréshid berqining herqachan Uyghurlar heqqidiki “Siyasiy” témilarda éhtiyatchanliq bilen ish körüshini uning xizmetdashliri toghra chüshen'gen. Chünki ular “Siyasiygha arilashqan yaki siyasiy témilarda sözlep yürgen kishini xitay hökümiti hujum nishani qilidu” dégen chüshenchini herqachan küchke ige, dep oylighan. Emma abletning qaytip kétip tutqun'gha aylinip kétishi bolsa xitay hökümitining neziride “Siyasiy bolmighan” bilimlik Uyghurningmu oxshashla “Xeterlik” hésablinidighanliqini ulargha namayan qilip bergen. Bu heqte söz bolghanda abletning isra'iliyediki kesipdashliridin bolghan tang denxong mundaq deydu.

“Emeliyette ablet bu xildiki hadisilerge xéli burunla uchrighaniken. Uning éytip bérishiche, uning bir xitay dosti bar iken. Ablet bir qétim xizmet ishi bilen béyjinggha barghanda ashu xitay dosti uni xéli yaxshi bir musulmanche réstoranda méhman qiliptu. Abletning yüzini dep bu xitay yene özining birnechche dostinimu sorun'gha chaqirghaniken. Shularning ichidiki xéli pul tapqan bir sodiger xitay sorun yérim bolghanda ‛qéni emise, men mawu kawapchi (yangruchu'en) bilen bir qedeh soqushturay! ‚ deptu. Shuning bilen ablet chachrap turup: ‛aghzinggha béqip sözle! Uyghurning hemmisi kawapchi emes. Men shinjang ma'arip institutining oqutquchisi‚ deptu. Yene bir qétim u ichkirige yighin'gha barghanda jéngjudiki méhmanxana xadimliri uning kimlikini körgendin kéyin uninggha yataq bérishni ret qiliptu. U özining aliy mektep oqutquchisi ikenlikini éytip oqutquchiliq kinishkilirini körsetken bolsimu paydisi bolmaptu. Shuning bilen u bir kéche yol boyidiki ormanliqta tünep chiqiptu. U qaytidighan künisi men bilen xoshlishiwétip manga bundin kéyinki yazmilirimda undaq ötkür sözlerni ishletmeslik teklipini berdi. Yene béyjinggha barghanda öser (Tsering Woeser) bilen körüshküsi barliqini, körüshelise uningghimu ‛milliy öchmenlik‚ke seweb bolup qalidighan yazmilarni élan qilmasliq heqqide pikir béridighanliqini éytti.”.

Ablet abduréshid berqining öz shé'irida éytqandek uning oxshimighan shekillerdiki özlük teswiridin uning xayfa uniwérsitétidiki oqutquchisi, proféssor nimrod baranowich abletni toluq bolmisimu xélila yaxshi chüshen'gen. Shu sewebtinmu ularning oxshimighan diniy étiqadta bolushi we siyasiy jehette bir-birige dost bolmighan döletning puqraliridin bolushi ular otturisidiki dostluqqa tesir yetküzmigen. Bu heqte söz bolghanda déywid mundaq deydu. .

“Abletning yene bir alahidiliki uningdiki sha'irliq bilen ziyaliyliqning birgewdilishishi, désemmu bolidu. Chünki bundaq kishiler adette bek köp emes. Yene bir jehettin uningdiki yumur tuyghusining küchlüklüki tüpeylidin bizning otturimizda chong hang qalmighan idi. Gerche men bir yehudiy, u bir musulmanlar topidin kelgen Uyghur ziyaliysi bolsimu otturimizda bekla yéqin munasiwet bar idi. Belkim bizning qedimki peyghemberlirimizning, mesilen, ibrahim eleyhissalam, is'haq eleyhissalam, yaqub eleyhissalam qatarliqlarning oxshash bir kishi bolushi muhim seweb bolghan bolushi mumkin. Shunga ashu waqitlarda biz köp mesililerni sözlishettuq we köp külishettuq. Shunga uning musulman bolushi, méning yehudiy bolushum bizning dostluqimizgha qilchilikmu tesir yetküzmigen. Biz ottura sherqtiki diniy toqunushlar heqqide terep tutqan halda ziddiyetliship qalmighan. Eksiche, biz insan bolushning hemmidinmu ewzel ikenlikini hés qilip yetken iduq. Shunga insanlargha ortaq bolghan köpligen mesililer biz üchün diniy we milliy mesililerdinmu bekrek salmaqqa ige idi.”

Derweqe ablet xitaydiki bu xil ashkara irqchiliq tüsini alghan hadi'isilerni eyni waqittila özining béyjingda yézilghan xitayche shé'irlirida ipadiligen bolup, buning bir qétim bilenla cheklinip qalmighanliqinimu ishare qilghanidi.

“Men ay dalada tüneymen,

Chünki men méhmanxanini ayaymen,

Tégip ketsem kirlikliri köyüp kétermish,

Jümekliri buzulup qalarmish.

Ayrodromda yalangghidaq méngishimgha buyruydu,

Qorqmaymen, chünki men yalangghidaq qoy béqip chong bolghan,

Gül-giyahlar yalangghidaq tapanlirimni ezizleydu,

Manga undaq shübhilik tikilmenglar,

Méni shinjangdin kelgen dep,

Palta-pichaqlar ashxanida qalghan,

Saqchilarning qolidiki aptomatlardin,

Körgenmen heqiqiy qoralning qandaq bolidighanliqini.”

Emma tang denxongning éytishiche, ablet özining tetqiqatini tamamlap isra'iliyedin ayrilish aldida qaytip barghandin kéyin özining éghir péshkellikke uchrash éhtimali barliqini éytqan. Shundaqla buning belkim ayrodromdila yüz bérishi mumkinlikini, özining shu yerdila soraq qilinip éghir dumba yéyishi mumkinlikini eskertken. Shunga tang denxong uning xitay elchixanisigha bérip özining isra'iliyediki tetqiqat ishlirigha da'ir bir yazma ispat éliwalmaqchi bolghanliqigha heyran qalmighan. Bu heqte söz bolghanda tang denxong mundaq deydu.

“Belkim méning könglümni awundurup qoyushni oylidimu, bilmidim. Ablet shu waqitta yene ikki yildin kéyin méni we déywidni sherqiy türkistan'gha teklip qilidighanliqini éytqan. Men xitay hökümitining birinchi nomurluq düshmenliridin tursam men qandaq xitaygha baralayttim? biz shu waqitta bu toghrisida az-tola chaqchaq qilishtuq. Emma men Uyghurlar arisidin chiqqan sha'ir, edebiyatshunas, doktur, oqutquchi dégendek hemmila süpetni özide mujessemligen, yene kélip xitay hökümiti özi pasport bergen bir Uyghur ziyaliy öz ayighi bilen qaytip kelse u néme dep tutqun qilin'ghudek, dep oylighan idim. Dégendek u qaytip aridin uzun ötmey abletning ghayib bolghanliq xewirini anglidim. Kéyinche bir dostum uning lagérgha élip kétilgenliki heqqidiki ishenchlik uchurni yetküzdi. Angghiche lagérgha qamalghan Uyghur tutqunlarning ichkiri ‍ölkilerge yötkep méngilghanliqi heqqidiki xewerler ‍otturigha chiqti. Shu waqitta ablet méning köz aldimdin ketmidi. Da'im ‛ashu ichkiri ölkilerge Uyghur tutqunlarni yötkigen poyizda abletmu bar bolghiymidi? Uyghur tutqunlarni toshughan ashu poyizlar bilen eyni waqitta yehudiy tutqunlarni yötkigen poyizlarning qandaq perqi bar bolghiytti?‚ dep oylaydighan bolup qaldim. Oylap körsem u poyizlarning bir perqi ularning sür'iti bolsa kérek. Yehudiylar bésilghan poyiz irghanglap asta sür'ette mangghiniche hemmila jayni kömür isigha toldurup ötken bolsa, 21-esirde Uyghur tutqunlar bésilghan poyizlar zamaniwi pen-téxnikilar seplen'genliktin pütün musapini yehudiylardin nechche hesse téz tamamlighan. Yene oylap qalimen: ashu poyizlarning pishanisighimu ‛inaq poyiz‚, ‛güllen'gen poyiz‚ dégendek sho'arlar poyiz nami qilip ésilghanmidu?”

Ablet abduréshid berqining minglighan Uyghur ziyaliylirigha oxshash siyasiy basturushning qurbanlirigha aylinip ketkenliki heqqide söz bolghanda déywid özining buningdin bekla échinidighanliqini, shuningdek abletning we uninggha oxshighan milyonlighan kishilerning erkinlikke chiqishigha tilekdash ikenlikini alahide tekitleydu. .

“Bu xewerni anglap könglüm bekla yérim boldi. Uni hélihem hayat bolsiken, dep ümid qilimen. Méning bilishimche ablet rohiy jehettin xélila pishqan. Shunga uni hayatla bolsa lagérlardiki tiragédiyege tolghan bu qiyin künlerdin ötüp kételishi mumkin, dep oylaymen. Yene bir yaqtin ensireydighinim bolsa uning yughuri qan bésimi bolghanliqi ‍üchün ablet shu waqitlardila her küni buning dorisini yeytti. Lagérlardiki tébbiy dawalash shara'itining qandaqliqini biz anglawatimiz. Shunga bu jehette men bekla ensireymen. Emma bu anche chong mesile emes. Mesilining chongi abletning erkinlikidur. U isra'iliyede tetqiqat bilen ikki yilni ötküzdi. U shu waqitta özining tunji qétim heqiqiy erkinlikning qandaq bolidighanliqini resmiy körgenlikini sözlep bergen. U bu xil erkinlikning temini özining wetinide emes, yiraqtiki isra'iliyede tétighan iken. Bir qétim u manga ‛isra'iliye puqraliqidiki erebler behrimen boluwatqan erkinlikning bir pirsenti Uyghurlarda bolghan bolsidi, ular özlirini jennetke kirip qalghandek hés qilarken‚ dégen. Bu yerde héchkim ‍uni nazaret qilmaydu, héchkim uninggha némini sözlesh yaki oylash yaki yézish heqqide agahlandurush bermeydu. Emdi lagérlardiki sansizlighan mejburlinishlar heqqide biz köpligen xewerlerni angliduq. Qizil naxshilar, siyasiy ménge yuyushlar hazir hemmige melum pakitlargha aylinip qaldi. Shunga abletning tézrek erkinlikke chiqishini, shuningdek lagérlargha qamalghan barliq Uyghurlarning hörlükke chiqishini tileymen.”

Kéyinche abletning xitayche élan qilin'ghan bir qisim shé'irlirida öz béshigha kelgen külpetning sewebi heqqide xéli burunla oylan'ghanliqi emdilikte texmin qilinishqa bashlidi. Shu shé'irlirining biride ablet “Uyghur bolush” ning xetiri heqqide alahide puritip ötken idi.

“Her küni bayqaymen,

Tünügün'ge oxshimay qéliwatqanliqimni,

Baralmaydighan yerlirim xéli bar iken,

Déyelmeydighan geplirimmu az emesken,

Ishlitelmeydighan talantimmu xéli bar iken.

Her küni bayqaymen,

Eslide bu teqqi-turqta tughulmisam bolariken,

Bu tilda sözlimeydighan insan bolsam bolghaniken,

Bu étiqadtimu bolmasliqim kérek iken.”

Ablet duch kelgen qismet öz nöwitide Uyghur millitining, jümlidin Uyghur serxillirining nöwette xitay hökümiti üchün “Döletning düshmini” qalpiqini kiyip qélishidiki seweblerni, shuningdek xitay hökümitining “Siyasiy” bolghan Uyghurlarnila emes, eksiche “Siyasiydin xaliy” bolghan Uyghurlarnimu oxshashla yoqitish obyékti qilishidek tebi'itini wasitilik halda körsitip berdi. Xelq'aradiki Uyghur dawasining téximu köp sahege bilinishige egiship dunyaning herqaysi jayliridiki yehudiy teshkilatliri nöwette Uyghurlar heqqide eng aktip awaz chiqiriwatqan bolup, bu heqte söz bolghanda proféssor diywid baranowich mundaq deydu.

“Öz béshimdin ötken ishlarni sözlisem, men bir yehudiy bolush süpitim bilen köpligen Uyghurlarni körgenmen. Chünki manga Uyghurlarni tetqiq qiliwatqili 20 yil bolup qaldi. Bu jeryanda hés qilghanlirim shu boldiki, Uyghurlarning ziyaliyliri we jahan körgenliri yehudiylargha nisbeten ijabiy qarashta. Ular yehudiylarni özlirige oxshash zulumgha we ézilishke uchrighan bir qowm, dep qaraydu. Shuningdek yehudiylarning ming yillap tiriship axirqi hésabta özlirining yoqatqan dölitini eslige keltürgenlikidek muweppeqiyitini özliri üchün ülge, dep chüshinidu. Emma Uyghurlarning yéza-qishlaqlardiki ma'ariptin mehrum qalghanliri bolsa diniy nuqtidin chiqish qilip yehudiylargha selbiy közde qaraydiken. Men turpan'gha barghan waqtimda yézidiki Uyghur déhqanlar méning kimlikimni bilgendin kéyin ‛woy bu johutken! ‚ déyiship manga shundaq terzde qarighan. Hazir bolsa islam dunyasi tolimu epsusluq halda Uyghurlar mesiliside süküt qiliwatidu. Emma chet'ellerdiki Uyghur pa'aliyetchiler yehudiylarning oxshimighan xelq'araliq sorunlarda Uyghur dawasi üchün kökrek kérip ‍otturigha chüshüwatqanliqini körmekte. Bumu bek heyran qalghudek ish emes. Chünki özlirining qan-yashliq tarixida esirler boyi ézilgen yehudiylar hazir öz béshigha kelgen künlerning Uyghurlargha kéliwatqanliqini körmekte.”

Tang denxong özining kesiptiki eng yéqin dosti qatarida körüp kelgen ablet abduréshid berqi lagérgha élip kétilgendin kéyin uninggha atap bir uzun eslime yézip chiqqan hemde buni awwal xitayche, kéyinrek in'glizche élan qildurghan. Shu eslimiside u özining abletke bolghan hésdashliqini ipadilesh bilen birge merhum Uyghur sha'iri abduréhim ötkürning ruba'iylirini xatime ornida ishlitidu.

Ümid perqlendürer bizni sheytandin,

Ümidsiz-sheytan imish binesip jandin,

Menggülük zulmette qalmas bu weten,

Ümidni üzmigin sen sübhi tangdin.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.