U shundaq bir edib idi

Ixtiyariy muxbirimiz abduweli ayup
2019-06-28
Élxet
Pikir
Share
Print
Ataqliq yazghuchi nurmuhemmet toxti ependi. (Waqti we orni éniq emes)
Ataqliq yazghuchi nurmuhemmet toxti ependi. (Waqti we orni éniq emes)
Perzentliri teminligen

Nurmuhemmet toxti tügep ketti, tiz pükmes xotende Uyghur! Uyghur! dep soquwatqan bir yürek toxtidi, zulmetlik weten asminidin bir hörlük yultuzi sarqip ketti. Biz uni akimizdek körüp nurmemetkam deyttuq, shundaq deydighanlardin bezimiz sirtta, qalghanlar bu musibettinmu bixewer qara zindanlargha bend. Wetendiki taratqularda bu ölümdin héch bir xewer yoq, yézilghan héch bir mersiye yoq, emma erkin dunyadiki axbarat bu ölümdin lagérdikilerni yalmawatqan bir ejelning bisharitini sezdimu jiddiyleshti. Ustazning ijadiyet hayati Uyghurni agahlandurush bilen ötken bolsa, uning ölümi bir milletning ejellik halitidin dunyani agahlandurdi. Chünki ustaz aywanda emes, zindan seweblik öldi, ürküp ketken ejelning qolida emes, milyonlighan Uyghurgha ejel wehimisi séliwatqan hökümran küchning zerbiside jan üzdi.

Xuddi yürikim tuyghandek üch aydin béri ustazni sürüshte qilip kéliwatqan idim. Axiri 9-iyun "Nurmemet toxti ölüp qaptu" dégen jawab keldi. Manga ezeldin naxshidek liwen anglinidighan xoten shéwisi shu küni hazidek mungluq anglandi. Üch kün sürüshte qildim, xotendin, ürümchidin we muhajirettiki yéqinlardin kelgen jawab oxshash, ishenmeslikke amal yoq idi. Méni eng échindurghini 2018-yili noyabirda lagérgha élip kétilgen yazghuchi heqqide chet'ellerde yashawatqan yéqin-yoruqlarning ta ölüm xewiri bolghuche bir éghiz zuwan sürmesliki boldi.

Men ustazni peqet bir qétimla körgen, emma uning Uyghurgha bolghan méhri, Uyghurluqqa bolghan sadaqiti, Uyghur medeniyitige bolghan ixlas we chin muhebbet bilen tolghan bayanliri méning köz qarashlirimni shekillendürgen. Ustazning her qandaq izim we idé'ologiyelik perdazlardin xali eserliri manga sap edebiyatning qandaq bolidighanliqini ögetken. Uning rozi sayit, exmet imin, jappar emet, tahir talip qatarliq edib dostliri heqqide yazghanliri manga dostluq, wapa we ehdi-peyman heqqide ders bergen idi. Dostluqni ezizleydighan edib "Qur'an" diki dostluqqa a'it ayetler heqqide mulahizilerni élan qilghan.

Nurmuhemmet toxtining "Sha'irgha késel tegken künlerde", "Öz jibranimizgha mubarek" "Elwida, jappar aka" dégen tesirlik eserliri dostluqqa béghishlap yézilghan. Bolupmu uning rozi sayitqa béghishlap yazghan "Déhqan sha'ir rozi sayit" dégen kitabi bir dostluq abidisi idi.

Ustazning qelimide yiraqta qalghan tarix yéqinlap, qarangghu ötmüsh yorup, müjmel kechmishler süzülüp eynekke aylan'ghan idi. U "Shah meshrep xotende", "Qoshtaghdiki musha'ire", "Alte künlük padishah" dégendek alqishliq hékayiliri bizge tariximizdiki mahiyetlik ehmiyetke ige sewenliklerni yéship bergenliki bilen ehmiyetlik. Mesilen, shah meshrep xotende dégen hékayide heqiqetke emes nopuzgha choqunush, bilimge emes bilim ehlige choqunush, kitabqa emes meddahqa egishishke oxshash nuqsanlarning échinarliq aqiwitini sen'etlik til, qiziqarliq weqelik bilen yorutup bérilgen. "Alte künlük padishah" dégen hékayide xoten kériyediki jahandin, tereqqiyattin, pendin bixewer qaram inqilabchi we ilimsiz egeshküchilerning qandaq chapsan utuq qazinip, qandaq paji'elik meghlup bolghanliqi yézilghan.

Edib nurmuhemmet toxti sap edebiyatqa mensup eserliri bilen söyülgen bolup, uning "Amanet", "Shehla köz", "Qarlighach uwa salghan aywanda", "Chöl oghli" qatarliq powéstliri her qandaq gherb tiligha terjime qilinsa Uyghur edebiyatining yüzini yoruq qilalaydighan halda utuqluq yézilghan. Bolupmu "Chöl oghli" namliq powéstini dunyawi yazghuchi aytmatowning "Aq paraxot" dégen esirige oxshitish mumkin. Uning "Besh tüp segü térek", "Yéngi qoshna" dégen hékayiliri tüzüm peyda qilghan piramidining astida bulghan'ghan tebi'iy we ijtima'iy muhitlarning yonush, upritishlirida yimiriliwatqan insan rohi özgiche süretligen.

Nurmuhemmet toxti sap edebiyat bilen meshghul bolup keskin ijtima'iy mesililerdin özini qachurghan emes, u "Sen'et üchün sen'et" ni terghib qilip awam kön'gen, addiy, ammibab usluptiki edebiyatni ret qilghan yazghuchi téximu emes. U xelq tilida "Renggareng alwastilar", "Xotendin xet", "Xoten dihqanliri we sha'ir rozi sayit" dégendek edebiy axbaratlarni yézip Uyghur hayatidiki ijtima'iy we siyasiy kirzislarni qelemge alghan. U "Renggareng alwastilar" dégen edebiy axbaratida 90-yillarda Uyghurda yamrighan zeherlik chékimlik mesilisi heqqide toxtalghan. "Xotendin xet" dégen esiride aptor Uyghur déhqanlarning hashar mesilisi, bolupmu xoten dihqanlirigha mejburiy téngilghan pile alwini seweblik kélip chiqqan weyranchiliqlarni échip bergen.

Nurmuhemmet toxti tolimu ümidwar edib idi, u milliti yaratqan zerrichilik netije bolsimu qelemge alatti, yurtimizdiki almidek utuqtin alemche xushalliq tapatti. U Uyghurgha bérilgen tériqtek pursetni gheniymet bilip elge xizmet qilghan héch bir kishini nezerdin saqit qilmaytti. Milletke küch qoshqan wezipidarlarning töhpisini mu'eyyenleshtürüsh arqiliq bashqa emeldarlargha medet béretti. Uning "Sen bizni bay qilding, xoten qashtéshi", "Kimdur ul köplerning aldida mangghan", "Sékirtarliqtin téwipliqqiche", "Xoten seypidin ezizini esleydu", "Hakimning kepisi" dégen eserliri uning shu xilidiki yaxshi niyet, righbet we ümidwarliq rohi bilen sughurulghan.

Nurmuhemmet toxtining yazghanliridin yazidighanliri köp idi, gerche uning "Chöl oghli", "Shehla köz", "Külüp körgenler we körüp külgenler", "Sen bizni bay qilding, xoten qashtéshi", "Qoshtaghdiki musha'ire", "Déhqan sha'ir rozi sayit" qatarliq bir qanche kitabi neshr qilin'ghan bolsimu, emma yene nurghun témilar uni saqlap turatti.

Nurmuhemmet toxti tügep ketti. U milletning béshigha kelgen matemlerning hazidari, külpetlerning mungluq küychisi idi. U Uyghurning ümidlik kelgüsining bisharetchisi, parlaq istiqbalining jakarchisi idi. U zalimning aldida heqtin taymighan, zulum seweblik adaletke bolghan étiqadtin waz kechmigen. U ijadiyetlirini mezlum Uyghurning közidiki ümid, chéhridiki külge, qelbidiki ishenchni poreklitish üchün béghishlighan heqiqiy edib idi.

Toluq bet