Xitay hökümiti tetqiqatchi adriyan zénz we ASPI üstidin erz qilmaqchiken

Muxbirimiz jewlan
2020-07-10
Élxet
Pikir
Share
Print
Erkin asiya radi'osi Uyghur bölümining diréktori alim séytof ependi tetqiqatchi adryan zénz ependimni ziyaret qiliwatqan körünüsh.  2019-Yili 8-noyabir, washin'gton.
Erkin asiya radi'osi Uyghur bölümining diréktori alim séytof ependi tetqiqatchi adryan zénz ependimni ziyaret qiliwatqan körünüsh. 2019-Yili 8-noyabir, washin'gton.
Photo: RFA

Xitayning xelq'ara teshwiqat qorali bolghan "Yer shari waqit géziti" ning bu yil 8-iyul élan qilghan maqaliside ashkarilinishiche, xitay hökümiti tetqiqatchi adriyan zénz we ASPI (awstraliye istratégiye siyaset tetqiqati instituti) üstidin xelq'ara sotqa erz sunushni oylishiwétiptu.

"Xitay ösek söz tarqatquchi tetqiqatchilar bilen eqil ambirini töhmet qilish jinayiti bilen sotqa tartishni oylashmaqta" namliq bu maqalide tetqichatchi adriyan zénz selbiy süpetler bilen tonushturulghan, andin uning "Amérikaning yölishi bilen namsiz tetqiqatchidin birla örlep 'shinjang tetqiqatchisi' bolup qalghanliqi, xitay hökümiti üstidin xata uchur tarqitish bilen shughullan'ghanliqi, lagérlar mesilisi toghriliq xitaygha töhmet qilghanliqi, türkiyediki 'istiqlal' téléwiziyisining xewirige asasen yalghan melumatlarni bergenliki" eyblen'gen.

Maqalide yene awstraliye istratégiye tetqiqati institutimu xitaygha qarshi heriket qildi dep eyblen'gen bolup, "Bu tetqiqat orni 'xitay tehditi' nezeriyisini tarqitish bilenla shughulliniwatidu, shinjanggha a'it bir munche yalghan doklatlarni teyyarlidi," dégenler seweb qilip körsitilgen.

Maqalining axirida mundaq déyilgen: "Yéqinqi yillardin buyan, adriyan zénz bilen awstraliye istratégiye tetqiqati instituti shinjang mesilisi we korona wirusi toghriliq atalmish tetqiqat netijisi we doklatlarni élan qilip, xitayni toxtimay eyblesh bilen bolup keldi. Ular bezi taratqular we xitaygha qarshi siyasetwazlar bilen birliship, yalghan uchur tarqitish belbéghi shekillendürdi. Ular musteqil tetqiqatchi we eqil ambiri tonigha oriniwélip, xitaygha munasiwetlik yalghanlarni oydurup, amérika we awstraliyediki xitaygha qarshi küchlerning qonchiqi we siyasiy kaltikige aylinip qaldi".

Muxbirimiz bu maqale toghruluq doktor adriyan zéniz bilen söhbet ötküzdi. Adriyan zéniz xitayning ilgirimu özini qarilap aqturalmighanliqini, bu qétim qanun bilen tehdit sélish arqiliq özini cheklesh we bashqa tetqiqatchilardin ayriwétish qestide boluwatqanliqini, emma buninggha qarimay Uyghurlar mesilisi heqqidiki tetqiqatini dawamlashturidighanliqini bildürdi. Töwende muxbirimizning doktor adriyan zéniz bilen élip barghan söhbitini diqqitinglargha sunimiz. 

Muxbir: "Yer shari waqit géziti" din xitayning üstingizdin erz qilmaqchi bolghanliqi heqqidiki maqalini körgende qandaq tesiratta boldingiz? 

Adriyan zénz: deslepte heyran qaldim, shundaqla ularning ilgiri sinap baqqan ishlirining aqmaywatqanliqini we bu küreshte meghlub boluwatqanliqini hés qildim. Yéqinda men tughut cheklesh heqqidiki tetqiqatimda buni "Irqiy yoqitish" dep ashkara élan qildim. "Washin'gton pochtisi" gézitimu bash maqale élan qilip, xitayda ötküzülmekchi bolghan 2022-yilliq olimpik musabiqisini emeldin qaldurush heqqide teklip berdi. Buning xitaygha bolghan tesiri xéli éghir, shunga ular bu bésim astida mushu ishqa urunuwatamdikin deymen. 

Muxbir: xitayning bu ishni dawamlashturup, üstingizdin erz qilip qélishidin ensiremsiz? 

Adriyan zénz: men bu ishning némidin dérek béridighanliqigha qarawatimen. Ular rastinla üstümdin erz qilip qalsa buning bezi neq paydilirimu bar, elwette. Mesilen, bu arqiliq Uyghurlar mesilisi jama'etke téximu ashkara bolidu. Menche, bu ishning keynide ularni ichkirilep dewa qilishqa ündeydighan omumiyyüzlük bir bésim we tehdit mewjut, shunga bu ish qanunluq usul bilen axirlishamdu-yoq, buni bilmeymen. 

Muxbir: sizningche, xitay sizni qorqutush we qarilash arqiliq xelq'ara jama'etni sizning xitayning u rayondiki zulumigha da'ir emeliy tetqiqatingiz we sadayingizgha emdi diqqet qilmasliqqa ündimekchimu? 

Adriyan zénz: ular ilgirimu méni qarilap netije qazinalmighan, shunga menche bu qétim asasen méni qorqutup baqmaqchi, belkim manga tehdit sélish arqiliq bashqilarghimu tehdit sélip, men bilen hemkarlishishitin tosmaqchi. Bu belkim méni yétim qaldurush taktikisi bolsa kérek. 

Muxbir: sizningche, xitay sizni yétim qaldurush we sizdek bashqa tetqiqatchilarni qorqutush arqiliq meqsitige yételemdu? 

Adriyan zénz: bu bashqilarning exlaq qimmet qarishigha, özini tehditke uchridim dep qarash-qarimasliqigha baghliq. Köpligen siyasetchiler sükütte turuwalidu, éhtiyat qilidu, emma taratqular bu heqte toxtimay xewer béridu, men yenila pütün küchüm bilen tetqiqatimni dawamlashturimen. 

Muxbir: xitay hökümiti sizni u jayda boluwatqan heqiqiy ishlarni emes, yalghan-yawdaqlarni tarqitidu, deptu. 

Adriyan zénz: ular köp qétim mushundaq dep béqip aqturalmidi. Shunga hazir qanundin paydilinimiz dep yüridu. Bu bir xil bésim we qorqutush taktikisidur. 

Muxbir: éniqki, bu "Yer shari waqit géziti" ning tunji qétim maqale élan qilip, isimingizni atap turup hujum qilishi emes. Ötkendimu sizni amérika merkiziy axbarat idarisi üchün ishleydu dep eybligen hem qarilighan. Siz bu taktikini aqmaydu dep qaraysiz. Shunga ular bu qétim üstingizdin erz qilishni oylishiwatidu, shundaqmu? 

Adriyan zénz: shundaq, ular ghayet zor bésim astida qaldi hemde bu bésimni chongaytishqa uruniwatidu. 

Muxbir: bu maqalide xitay peqet erz qilishni oylishiwatimiz deptu. Emma xitay sot mehkimisigimu yaki gherb sot mehkimilirigimu, nege erz qilidighanliqi heqqide téxi gep yoq. Sizningche xitay bu arqiliq sizge heywe qiliwatamdu? 

Adriyan zénz: shundaq, bu belkim quruq tehdit. Emma ular erz qilishqa urunup béqishimu mumkin. Chünki men bu alahide mesilide bashqa organlargha, yeni xitay tilgha alghan ASPI (awstraliye istratégiye we siyaset tetqiqati instituti) gha baqqanda, xitay üchün téximu chong tehditke aylinip qaldim dep oylaymen. 

Muxbir: beziler "Xitay silerni erz qilmaqchi bolsa, démek siler toghra ishlarni qilghan" déyishiwatidu! ? 

Adriyan zénz: shundaq, köpligen kishiler mushundaq dédi. Toghra ishlarni qilsingiz xitayning hujum nishanigha aylinisiz. 

Doktor Adriyan Zéniz Uyghurlar mesilisi toghriliq tetqiqatida közge körün'gen, xelq'arada birdek étirap qilishqa érishken nopuzluq tetqiqatchi bolup, 2017-yildin buyan lagérlargha qamalghan Uyghurlarning 1 milyon 800 mingdin ashidighanliqini xulasilep chiqqan hemde yéqinda xitayning Uyghur ayallirini tughmas qiliwétish jinayitini xelq'aragha höjjetlik halda ashkarilap, Uyghurlargha yügüzüliwatqan irqiy qirghinchiliq jinayitini delilleshke yol achqanidi. Awstraliye istratégiye we siyaset tetqiqat instituti bolsa bu yilning béshida lagér we lagér sirtidiki Uyghurlarni qul ishchi qilish mesilisini tekshürüp delilligen we buninggha chétishliqi bolghan 80 shirketni éniqlap chiqqanidi.

Toluq bet