Qazaqistan afghanistandin qachqan musapirlarni qobul qilmaqchiken

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2021-08-26
Share
Qazaqistan afghanistandin qachqan musapirlarni qobul qilmaqchiken Afghanistandin chiqip kétish üchün kabul ayrodromigha kelgen xelqler. 2021-Yili awghust.
Oqurmen teminligen

Kéyinki waqitlarda dunyaning köpligen ammiwi exbarat wasitilirining, memliketlerning, xelqara teshkilatlarning, mutexessislerning diqqet nezerining afghanistan'gha aghdurulghanliqi melum. Bolupmu afghanistan weziyitining qoshna merkiziy asiya döletlirini, jümlidin tajikistan, özbékistan we türkmenistannimu bé'aram qiliwatqanliqi éniq. Taliban herikitining qoralliq hujumliri netijiside afghanistan herbiy küchlirining bezi qisimlirining tajikistan we özbékistan térritoriyesidin panahliq izdishi bu memliketler hökümetlirining qattiq bixeterlik charilirini körüshke mejbur qilghandi. Nöwette qazaqistanningmu afghan qachaqlirini qobul qilishining mumkinliki heqqide xewerler ammiwi exbarat wasitilirining yene bir qiziqarliq témisigha aylanmaqta.

“Ratél qazaqistan” axbarat agéntliqi élan qilghan “Qazaqistanning qaysi oblastlirida qachaqlar üchün lagérlar ornitilishi mumkin?” namliq maqalida éytilishiche, memliketning pewqul'adde xizmet ministirliqi ijtima'iy taratqularda bu heqte höjjetning tarqitiliwatqanliqining rastliqini bildürgen. Ministirliq bir nechche oblast rehberliklirige afghanistandin qachaqlarni qobul qilish zörüriyiti peyda bolghan teqdirde ularni orunlashturush teyyarliqlirini qilish körsetmisini bergen. Uning tizimigha yataqlarni töt ayliq ozuq-tülük, dora-dermek we bashqimu hajetlik nersilerni teyyarlash, ularning bixeterlikini teminleshke oxshash mejburiyetler kiridiken.

Qazaqistan qandaq shara'itta afghan qachaqlirini qobul qilishi mumkin? buninggha memliketning mumkinchiliki yétemdu?

Qazaqistan xelqara kishilik hoquq byurosining diréktori éwgéniy jowtis ependi qazaqistanning ilgirimu afghanistandin az sanda qachaqlarni qobul qilghanliqini tekitlidi. Uning pikriche, afghanistanda axirqi bir nechche yilning ichide yüz bergen siyasiy özgirishler aqiwitide ilgiri qazaqistanda oqughan bezi afghan puqraliri qazaqistan'gha orunliship, kéyin weziyet turaqlashqandin kéyin ularning beziliri qalghan bolsimu, beziliri öz makanigha qaytip ketkeniken. Asasliq qachaqlar hayatigha xewp tughulghan afghanlar bolghaniken.

Éwgéniy jowtis mundaq dédi: “Hazir shekillen'gen weziyetning xéli murekkep ikenliki chüshinishlik. Sewebi amérika eskerliri chiqip ketkendin kéyin qachaqlar mesilisi otturigha chiqti. Bu qachaqlarning mutleq köp qismi ilgiriki afghan hökümiti bilen hemkarliship ishligenler hem ularning a'ililiri. Emdi hazir amérika we uning ittipaqdashliri qachaqlarni orunlashturush boyiche heriket qiliwatidu. Ilgiri qazaqistanda afghan qachaqlirini qobul qilish toghriliq xewerler peyda bolghan bolsimu, emma bu resmiy da'iriler teripidin inkar qilin'ghandi. Shundaq bolsimu hazir ularni qobul qilish mumkinchiliki peyda bolup, bu resmiy étirap qilindi. Emma buninggha amillar yéterlik bolushi lazim. Bu ish hem birleshken döletler teshkilatining qachaqlar ishliri boyiche komissari bilen birlikte élip bérilidu. Bu zhehette qazaqistanning tezhribisi yétidu, dep oylaymen. Elwette, buningdin tashqiri qachaqlarni qobul qilishqa qarshi chiqiwatqanlarmu yoq emes. Shundaqtimu qazaqistan bixeterlikige héch qandaq xewp tughulmaydu. Hazirning özidimu qazaqistan'gha kéliwatqanlarning sani bu eldin kétiwatqanlardin az. Shuning üchün qazaqistanning buninggha iqtisadiy we meniwiy küchi yéterlik, dep oylaymen.”

Uning éytishiche, afghan qachaqlirini asasiy jehettin her xil sahelerning mutexessisliri teshkil qilghan bolup, ularni ish bilen, makan bilen teminlesh mesilisimu barken. Lékin buninggha jawapkar idariler teripidin mexsus xirajet bölünse, uning ijabiy hel qilinishi mumkinken.

Siyasetshunas we hoquq qoghdighuchi ghalim agéléyofning éytishiche, qazaqistan birleshken döletler teshkilati 1951-yili imzalighan xelqara musapirlar ehdinamisi we uning teleplirige qattiq ri'aye qilip kelgeniken. U mundaq dédi: “Oylaymenki, qazaqistan 2-3 mingghiche ademni qobul qilalaydu. Buningghiche amérika, gérmaniye, en'gliye we bashqa memliketler qobul qildi we qiliwatidu. Bu jehette merkiziy asiya jumhuriyetliri chette qarap turmaydu. Özbékistan resmiy buningdin bash tartqan bolsimu, afghanistanning shimalida yashawatqan özbéklerni qobul qilish mumkin, dep oylaymen. Emdi qazaqlargha kélidighan bolsaq, ularning sani 200 etrapida. Hazir bu mesile üstide qazaqistan diplomatliri ishlewatidu. Hazirche talibanlar mushu ayning axirighiche qachaqlarning chiqip kétishige ruxset qildi. Shuning üchün qazaqistan hökümiti ularni élip chiqish üchün bar mumkinchiliklerdin paydilinidu.”

Igilishimizche, 2011-yili qazaqistanda qachaqlar toghriliq qanun qobul qilin'ghan bolup, bu ishlar boyiche ichki ishlar ministirliqi shughullinidiken. 2019-Yilqi melumatlar boyiche memlikette yashawatqan 523 qachaqning 509 afghanistandin kelgen qachaqlar iken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet