Uyghurlarning a'ile medeniyitini özgertish meqset qilin'ghan "Güzel a'ile" herikiti diqqet qozghidi

Muxbirimiz irade
2019-05-20
Élxet
Pikir
Share
Print
Xitayche bézelgen melum bir bazarda, xitayche ussul oynawatqan xitay puqralirigha qarap turghan Uyghur. 2018-Yili 20-séntebir, xoten.
Xitayche bézelgen melum bir bazarda, xitayche ussul oynawatqan xitay puqralirigha qarap turghan Uyghur. 2018-Yili 20-séntebir, xoten.
AP

Xitay dölet re'isi shi jinping 15-may küni béyjingda ötküzülgen "Asiya medeniyetler di'alogi" yighinida nutuq sözlep, medeniyetlerning köp xilliqini hörmetleshni tekitligen idi. Uning bu sözlerni Uyghur élide 2 milyon'ghiche Uyghur we qazaq qatarliq yerlik milletler lagérgha qamilip, tili we dinidin waz kéchishke mejburliniwatqan bir peytte qilishi küchlük diqqet qozghighan. U shu qétimliq nutqida yene "Özining irqi we medeniyitini üstün körüsh, bashqa medeniyetlerni özgertishke yaki uning ornigha bashqa bir medeniyetni dessitishke urunush idrak jehettin exmiqanilik, usul jehettin apet xaraktérliktur" dégenidi.

Halbuki, shi jinping mushu sözlerni qiliwatqan peytlerde, xitay da'iriliri eksiche Uyghurlarning en'eniwi turmush usullirini "Yaxshi bolmighan adetler" dep özgertishke urunuwatqanliqi, Uyghurlarning tilini cheklewatqanliqi, medeniyet kimlikige dexli-teruz qiliwatqanliqi melum.

Xitayning herqaysi hökümet axbaratlirida élan qiliniwatqan xewerlerdin melum bolushiche, da'iriler ötken yilidin bashlap, Uyghur éli miqyasida "Güzel a'ile" qurulushi namliq bir heriket qozghighan. Awat nahiyesi we niye nahiyesi qatarliqlarda échilghan seperwerlik yighinlirida awam xelqtin öyliridiki gilemlerni chörüwétish we supa-kanglirini chuwup uning ornigha sofa we kariwat élish telep qilin'ghan.

Uyghur rayonining herqaysi jaylirida ijra qiliniwatqan bu heriketni yéqindin közitip kéliwatqan közetküchilerdin amérika indi'ana uniwérsitétining dotsénti, xitayning milletler siyasiti we Uyghurlar heqqide tetqiqat bilen shughullinip kéliwatqan doktor timusiy grusning bildürüshiche, da'iriler "Güzel a'ile" qurulushi arqiliq Uyghurlarni en'eniwi a'ile medeniyiti, öy bézesh we turmush adetlirini özgertishke mejburlimaqtiken.

U sözide: "Men da'irilerning atalmish güzel a'ile dep atalghan programmisini yeni Uyghurlarning ottura asiya medeniyiti eks ettürülgen özgiche turmush usulini we buyumlirini özgertishke qistaydighan siyasitini körüp heyran qaldim. Biz bu heqtiki xewerlerde, da'irilerning Uyghurlarning öyliridiki supa we yaki kanglarni buzghuzup, uning ornigha kariwat we sofalarni tarqitip bériwatqanliqini, ata-ana bilen balilarning ayrim-ayrim öylerde uxlishi telep qiliniwatqanliqi, yeni ularning kangda uxlishigha ruxset qilinmaywatqanliqini köreleymiz" dédi.

"Shinjang xelq turmushi" namliq tor bettiki xewerdin melum bolushiche, mezkur heriket "Kentte turushluq kadirlar xizmet etriti" namida yéza-kentlerge chüshürülgen kadirlar arqiliq jay-jaylarda omumyüzlük élip bérilmaqtiken. Yuqiridiki xewerde "Güzel a'ile" bolushning ölchimi töwendikidek körsitilgen: "Öy ichige kirgende sehradek turmasliqi kérek. Öydiki en'eniwi supa yaki kangni chuwup, sofa we chay üstili ishlitish, öyde qosh kishilik kariwat we balilar üchün ayrim yalghuz kishilik kariwat bolush, méhmanxana we yataq öy ayrim bolush, chonglar we balilar ayrim öylerde uxlash-mana bu zamaniwi uqumdiki a'ile turmushi bolup hésablinidu" déyilgen.

Amérikidiki tarix we medeniyetshunasliq doktori mettursun beydulla ependi bizning bu heqtiki ziyaritimizni qobul qildi. U, Uyghurlarning en'eniwi turmush usulining shu rayonning tebi'iy shara'iti, turmush usuli we Uyghurlarning özige xas éstétik chüshenchisi qatarliqlar asasida shekillen'genlikini bayan qildi.

Biraq, xitay hökümiti tarqitiwatqan xewerlerde yuqiridikidek medeniyet "Yaxshi bolmighan adet" dep teswirlen'gen idi. Mesilen, awat nahiyelik hökümetning bu heqtiki xewiride "Nahiyemizdiki rehbiri kadirlar neq meydanda sözlep chüshendürüsh usuli arqiliq ammini gilemlirini tashliwétishke, supa (kang) da tamaq yep, supa (kang) da uxlaydighan, balilar tapshuruqlirinimu kangda olturup ishleydighan yaxshi bolmighan turmush adetlirini özgertishke seperwer qildi. Xelq ammisining tamaqni tamaq üstilide yep, uyquni kariwatta uxlishigha yétekchilik qildi" déyilgen.

Mettursun beydulla ependi kang yaki supaning kündilik turmushqa élip kélidighan qolayliqlirinimu chüshendürüp, uni qandaqtur "Qalaqliq" dep qarashning intayin bimenilikini bildürdi.

Timusiy grus ependining bildürüshiche, "Güzel a'ile" qurulushi xitay hökümiti 2017-yillirida bashlighan "A'ilide turidighan kadirlar siyasiti" we "Lagér tüzümi" bilen baghlinishliq bolghan yeni Uyghur milliy kimlikini suslashturush omumiy siyasitining bir qismidur. Timusiy grus mundaq dédi: "Uyghurlarning medeniyiti bir yaqtin islamiy medeniyetni, yene bir yaqtin ottura asiyadiki türkiy milletler medeniyitini özige menbe qilghan özgiche bir medeniyet. Yeni u sherqqe qarighanda gherbke yéqin bir medeniyet. Xitay hökümiti yuqiriqidek siyasetler arqiliq Uyghurlarni sherqqe sadaqetmen bolushini jümlidin xitaygha sadaqetmen qilip özgertishke tirishiwatidu".

Melum bolushiche, xitay da'iriliri nöwette bu heriketni keng teshwiq qiliwatqan bolup, ular öz xewerliride yolyoruqqa bina'en öyliridiki supilarni éliwetken a'ililerni "Eng güzel a'ile" dégen namlar boyiche mukapatlimaqtiken. Hetta bezi süretlerdin melum bolushiche, déhqanlargha ülge qilip körsitilgen öylerning ichi xitayche bézelgeniken.

Medeniyetshunas doktor mettursun beydulla bu heriketni Uyghurlarning rohiy dunyasigha we medeniyitige éghir zerbe béridighanliqini bildürmekte.

Doktor timusiy grosmu twittérdiki bu heqtiki inkasida: "Melum jehettin alghanda, men bu heriketning rohiy we medeniyet jehettin béridighan zerbisini lagérlar béridighan zerbidinmu éghir dep qaraymen. Chünki bu bir insanning xususiy erkinlikining birdin-bir panahgahi bolghan öyning hökümet teripidin ishghal qilinishi we mejburiy yosunda özgertilishi bolup hésablinidu," dégen idi.

Toluq bet