Америка-һиндистан хитайни тизгинләш йолида муһим һәрбий келишим имзалиди

Мухбиримиз ирадә
2020-10-28
Share
pompeo-hindistan-ziyaret.jpg Америка дөләт мудапиә министири марк еспер америка ташқи ишлар министири майк помпейо вә һиндистан дөләт мудапиә министири раҗнат синги билән һәйдәрабад өйидики сөһбитини түгитип, ахбарат елан қилиш йиғинида муһим сөз қилмақта. 2020-Йили 27-өктәбир, йеңи деһли, һиндистан.
REUTERS

Америка билән һиндистан мудапиә вә бихәтәрлик мунасивәтлирини күчәйтмәктә. Америка ташқи ишлар министири майк помпейо вә америка дөләт мудапиә министири марк есперниң һиндистанда рәсмий зиярәттә болуп, муһим һәрбий келишимләрни имзалиши уларниң хитай тәсирини тизгинләш ирадисини толуқ намаян қилди. 27-Өктәбир сәйшәнбә күни икки тәрәп «асасий алмаштуруш вә һәмкарлиқ келишими» дәп аталған бир һәрбий келишим имзалиған болуп, келишим бойичә америка һиндистанни интайин сәзгүр болған, адәттә башқурулидиған бомба вә учқучисиз айропиланларни башқурушта қоллинилидиған сүний һәмраһ санлиқ мәлуматлири билән тәминләйдикән.

CNN Телевизийәсиниң бу һәқтики хәвиридә ейтилишичә, америка дөләт мудапиә министири марк еспер шу күндики сөзидә мундақ дегән: «икки дөләт оттурисидики мудапиә мунасивити бизниң мунасивитимизниң муһим түврүки. Биз ортақ қиммәт қаришимиз вә ортақ мәнпәәтимизни асас қилип туруп, болупму хитайниң таҗавузчилиқи вә муқимсизлиқ пәйда қилидиған һәрикәтлирини күчәйтиватқанлиқини нәзәрдә тутқан асаста, мүрини мүригә тирәп, һинди-тинч окянниң һәммә үчүн әркин вә очуқ болушиға капаләтлик қилимиз.»

Америкадики тонулған хитай ишлири тәтқиқатчиси гордон чаңниң радийомизға ейтишичә, буамерика билән һиндистанниң һинди-тенч окян районида күнсери күчийиватқан хитай тәһдитигә тақабил туруш үчүн имзалиған бир қатар һәрбий келишимлириниң әң йеңиси болуп һесаблинидикән.

У мундақ деди: «бу америка билән һиндистанниң 2016-йили өз ара имзалиған ‹һәрбий арқа сәп тәминатлирини алмаштуруш келишими'(Logistics Exchange Memorandum of Agreement)ни аста-аста һәрикәткә өткүзүватқанлиқиниң нәтиҗиси. Йәни америка билән һиндистан хитай тәһдитидин ибарәт бу идийә асасида һәмкарлиқини ашуруватиду. Пәқәтла һиндистан әмәс, японийә вә австралийәму буниң ичидә. Бу дөләтләр ‹төт тәрәплик бихәтәрлик диялоги' («QUAD»)ни қуруп чиқти. Хитай нөвәттә наһайити қудрәтлик дөләтләрниң өзигә қарши кәң көләмдә гуруппилишиватқанлиқини көрүватиду.»

Америка ташқи ишлар министири майк помпейо 27-өктәбир күни йеңи деһлида қилған сөзидә хитайни нишанға елип: «бизниң рәһбәрлиримизвә пуқралиримиз техиму ениқ көрүп йәттики, хитай коммунистик партийиси әркин, очуқ-ашкарәвә гүлләнгән һинди-тенч окянниң асаси болған демократийигә, қанун билән идарә қилишқа вә очуқ-ашкарилиққа һечқачан дост болуп бақмиди,» дегән.

Помпейойәнә: «демократик дөләтләрнинғәмкарлиқи нәтиҗисидә икки дөләт пуқралиринивәҗүмлидин әркин дуняни техиму яхши қоғдаш үчүн чоң ишлар йүз бериватиду,» дегән.

Мәлум болушичә, 27-өктәбирдики келишим имзалаш мурасимидин бир күн аввал майк помпейо вә марк еспер һиндистан баш министири нарендра моди билән көрүшкән. Америка ташқи ишлар министирлиқиниң бу һәқтә бәргән рәсмий баянатиға қариғанда, икки тәрәп учришишта «таҗсиман вирусқа тақабил туруш, бихәтәрлик вә мудапиә һәмкарлиқивәшундақла һинди-тенч окянниң әркин вә очуқ-ашкара болушиниң һәр икки дөләткә әп келидиған ортақ мәнпәәтлири» үстидә сөзләшкән.

Америкадики тонулған сиясий ишлар мутәхәссиси доктор андерс корниң қаришичә, һиндистан һазирғичә һечқандақ һәмкарлиқ ичидә орун алмай кәлгән болуп, бу қетимқи хитай билән болған чегра тоқунуши һиндистанниң мәйданини өзгәрткән икән.

Андерс кор бизгә елхәт арқилиқ қайтурған инкасида бу һәқтә мундақ дегән: «америка вә һиндистан тәрипидин имзаланған ‹асасий алмаштуруш вә һәмкарлиқ келишими' һәқиқәтән тарихий келишим. Чүнки һиндистан 1955-йили һиндонезийәдә өткүзүлгән‹бандуң йиғини' да пәйда болған һәмкарлашмаслиқ һәрикитиниң рәһбири болуп, бу һәрикәт 1961-йилдики қаһирә йиғинида рәсмийләштүрүлгән. Совет иттипақи билән болған пүткүл соғуқ мунасивәтләр уруши мәзгилидә, һиндистан демократик дөләт болсиму, ғәрб дуняси билән иттипақлашмиди. 1962-Йилиға кәлгәндә хитай ақсайчин үчүн һиндистанға қарши уруш қозғап, һиндистанниң 14 миң 700 квадрат инглиз мили земинини игиливалди, шу чағда 1300 һиндистанлиқ қаза қилди, 1000 адәм яриланди. Һиндистан әсли шучағдила һәмкарлашмаслиқ пиринсипиниң өзини аҗиз орунға чүшүрүп қойидиғанлиқини билиши керәк иди. Мана әмди һиндистан ахири тоғра йолни таллап, башқа демократик дөләтләр билән бирликтә мустәбит коммунизмға қарши турушни таллиди.»

Түркийәдики хитай ишлири мутәхәссиси әркин әкрәм әпәндиниң қаришичә, хитай вә һиндистан чегра дәталиши қиливатқан районлар һәр икки дөләт үчүн муһим әһимийәткә игә болуп, һиндистан-хитай һәр иккилисиниң игилик һоқуқини қоғдаш ирадиси күчлүк икән.

Гордон чаң болса хитай-һиндистан чеграсидики бу тоқунушниң йәниму кәскинлишиши мумкинликини ейтти. У мундақ дәйду: «бу қетим хитай чиграда һиндистанниң әскәрлиригә қанлиқ һуҗум қилғандин кейин һиндистанниң хитайға болған қариши өзгәрди. Хитай һиндистанни өзигә дүшмән қилди. Мән бу чиграда йәнә әскири тоқунушлар йүз бериши мумкин дәп қараймән. Чүнки хитай у йәрдә җиддий һәрбий һазирлиқларға киришип кәтти. Һиндистанму шундақ. Мәнчә, чиграда кәң көләмдә уруш болмиған тәқдирдиму, һәрбий тоқунушлар чоқум йүз бериду, дәп қараймән.»

Америка-һиндистан арисида имзаланған һәрбий келишим бойичә америка йеңи деһлини «җуғрапийилик бошлуқ истихбарати» (Geospatial Intelligence) дәп атилидиған йәни җуғрапийәлик учурларниң ишлитилиши вә тәһлил қилиниши асасида йәршаридики һәрикәтни байқайдиған муһим санлиқ мәлуматлар билән тәминләйдиған болуп, бу учурлар һиндистанниң чеградики башқурулидиған бомба қатарлиқ қорал системилириниң тоғрилиқ дәриҗисини юқири көтүрүшкә пайдилиқкән.

Хитай, америка-һиндистан арисидики бу келишимдин қаттиқ биарам болған. Хитайниң һөкүмәт авази болған «йәршари вақти гезити» 28-өктәбир хитайниң һиндистанда турушлуқ әлчиханисиниң баянатини елан қилған. Хитайниң һиндистандики әлчиханиси американи «соғуқ уруш психикиси билән иш көрди. Хәлқара мунасивәт вә дипломатийә қаидилиригә хилаплиқ қилип, һиндистан вә хитайниң ишиға арилишивалди,» дәп әйиблигән.

Улар йәнә майк помпейониң һиндистандики зиярити мәзгилидә чиградики тоқунушта өлгән һиндистанлиқларниң қәбрисини йоқлап, гүлчәмбирәк қойғанлиқиниму тәнқид қилип: «америка бу арқилиқ һиндистан билән хитай арисидики чегра мәсилисидә һиндистанни қоллайдиғанлиқини ишарәт қилди,» дегән, шундақла хитайниң буниңға қәтий қарши туридиғанлиқини билдүргән.

Доктор андерс корниң қаришичә, «йеңи келишим һиндистанниң ақсайчиндила әмәс, бәлки шәрқий-шимал чеграсидин аруначал прадеш райониғичә болған арилиқта хитайниң алға илгирилишини тосушта һәл қилғуч рол ойнайдикән.»

Һиндистан вә америка икки дөләт келәр ай һинди окянда өткүзүлидиған малабар деңиз армийәси маневириға қатнишидиған болуп, маневирға америка, һиндистан, японийә вә австралийә, йәни «төт тәрәплик бихәтәрлик диялоги» ниң барлиқ әзалири қатнишидикән. CNN Телевизийәсиниң хәвәр қилишичә, юқириқи бу бирликни бәзиләр «асия шималий атлантик әһди тәшкилати» дәпму атайдиған болуп, у хитайниң райондики һәрбий күчини тәңпуңлаштурушни мәқсәт қилған икән.

Йәнә бир яқтин, америка билән японийәниң нәччә он миң әскири бу һәптә тинч окянда кәң көләмлик маневир башлайдиған болуп, бу маневир арқилиқ америка японийә билән хитай арисида дәталашта туруватқан сенкаку араллириниң игилик һоқуқи мәсилисидә японийәни қоллайдиғанлиқини ашкара намаян қилған. Чүнки йеқинқи бир йилда хитай сенкаку араллирида һәрикитини көпәйтип, японийәниң чишиға тегивататти.

Гордон чаңниң қаришичә, юқириқидәк бу йеңи шәкиллинишләр хитайни қаттиқ биарам қилидикән. Хитай һазир японийә, һиндистанла әмәс һәр тәрәпкә муштумини созуватқан болуп, униң немә қилидиғанлиқини мөлчәрләш қейин икән. Гордон чаң мундақ деди: «гәрчә хитайниң һәрбий күчи уруш қилишқа йетәрлик болмисиму, әмма ши җинпиңгә охшаш зораван характергә игә бириниң рәһбәрликидики дөләт һәрнемә қилиши мумкин. Ши җинпиң 20-әсирниң әң таҗавузчи лидерлири болған мавзедуң, сталин вәһитлер билән охшаш характергә игә. Шуңа һәммә дөләт хитайға қарши тәдбир қоллиниши, тәйярлиниши керәк.»

CNN Ниң хәвәр қилишичә, америка армийәсиниң японийә қомандани генерал полковник кевин шнайдер дүшәнбә күни манвер һәққидә сөз қилғанда: «бу маневир америка вә японийәниң сенкаку араллирини қоғдаш яки башқа кризис вә тасадипий вәқәләргә тақабил туруш үчүн җәң қилиш қошунлирини йәткүзүш иқтидарини намаян қилиду,» дегән. Бу маневир 5-ноябирғичә давам қилидиған болуп, униңға 9000 америка әскири, америка авияматкисиниң зәрбә бериш гуруппилири, 100 дин артуқ америка һәрбий айропилани, 37 миңдин артуқ япон әскири, японийә деңиз-окян мудапиә армийисиниң20 данә уруш парахоти, 100 япон һәрбий айропилани вә канададин кәлгән қоғдиғучи парахотлар қатнишидиған болуп, улар һәммиси сенкаку арилиниң шәрқигә 250 инглиз мили (400 километир) келидиған окинава әтрапидики аралларға йиғилған.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.