Amérika-hindistan xitayni tizginlesh yolida muhim herbiy kélishim imzalidi

Muxbirimiz irade
2020-10-28
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérika dölet mudapi'e ministiri mark éspér amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo we hindistan dölet mudapi'e ministiri rajnat sin'gi bilen heyder'abad öyidiki söhbitini tügitip, axbarat élan qilish yighinida muhim söz qilmaqta. 2020-Yili 27-öktebir, yéngi déhli, hindistan.
Amérika dölet mudapi'e ministiri mark éspér amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo we hindistan dölet mudapi'e ministiri rajnat sin'gi bilen heyder'abad öyidiki söhbitini tügitip, axbarat élan qilish yighinida muhim söz qilmaqta. 2020-Yili 27-öktebir, yéngi déhli, hindistan.
REUTERS

Amérika bilen hindistan mudapi'e we bixeterlik munasiwetlirini kücheytmekte. Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo we amérika dölet mudapi'e ministiri mark éspérning hindistanda resmiy ziyarette bolup, muhim herbiy kélishimlerni imzalishi ularning xitay tesirini tizginlesh iradisini toluq namayan qildi. 27-Öktebir seyshenbe küni ikki terep "Asasiy almashturush we hemkarliq kélishimi" dep atalghan bir herbiy kélishim imzalighan bolup, kélishim boyiche amérika hindistanni intayin sezgür bolghan, adette bashqurulidighan bomba we uchquchisiz ayropilanlarni bashqurushta qollinilidighan sün'iy hemrah sanliq melumatliri bilen teminleydiken.

CNN Téléwiziyesining bu heqtiki xewiride éytilishiche, amérika dölet mudapi'e ministiri mark éspér shu kündiki sözide mundaq dégen: "Ikki dölet otturisidiki mudapi'e munasiwiti bizning munasiwitimizning muhim tüwrüki. Biz ortaq qimmet qarishimiz we ortaq menpe'etimizni asas qilip turup, bolupmu xitayning tajawuzchiliqi we muqimsizliq peyda qilidighan heriketlirini kücheytiwatqanliqini nezerde tutqan asasta, mürini mürige tirep, hindi-tinch okyanning hemme üchün erkin we ochuq bolushigha kapaletlik qilimiz."

Amérikadiki tonulghan xitay ishliri tetqiqatchisi gordon changning radiyomizgha éytishiche, bu'amérika bilen hindistanning hindi-ténch okyan rayonida künséri küchiyiwatqan xitay tehditige taqabil turush üchün imzalighan bir qatar herbiy kélishimlirining eng yéngisi bolup hésablinidiken.

U mundaq dédi: "Bu amérika bilen hindistanning 2016-yili öz ara imzalighan 'herbiy arqa sep teminatlirini almashturush kélishimi'(Logistics Exchange Memorandum of Agreement)ni asta-asta heriketke ötküzüwatqanliqining netijisi. Yeni amérika bilen hindistan xitay tehditidin ibaret bu idiye asasida hemkarliqini ashuruwatidu. Peqetla hindistan emes, yaponiye we awstraliyemu buning ichide. Bu döletler 'töt tereplik bixeterlik diyalogi' ("QUAD")ni qurup chiqti. Xitay nöwette nahayiti qudretlik döletlerning özige qarshi keng kölemde guruppilishiwatqanliqini körüwatidu."

Amérika tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo 27-öktebir küni yéngi déhlida qilghan sözide xitayni nishan'gha élip: "Bizning rehberlirimizwe puqralirimiz téximu éniq körüp yettiki, xitay kommunistik partiyisi erkin, ochuq-ashkarewe güllen'gen hindi-ténch okyanning asasi bolghan démokratiyige, qanun bilen idare qilishqa we ochuq-ashkariliqqa héchqachan dost bolup baqmidi," dégen.

Pompéyoyene: "Démokratik döletlernin'ghemkarliqi netijiside ikki dölet puqraliriniwejümlidin erkin dunyani téximu yaxshi qoghdash üchün chong ishlar yüz bériwatidu," dégen.

Melum bolushiche, 27-öktebirdiki kélishim imzalash murasimidin bir kün awwal mayk pompéyo we mark éspér hindistan bash ministiri naréndra modi bilen körüshken. Amérika tashqi ishlar ministirliqining bu heqte bergen resmiy bayanatigha qarighanda, ikki terep uchrishishta "Tajsiman wirusqa taqabil turush, bixeterlik we mudapi'e hemkarliqiweshundaqla hindi-ténch okyanning erkin we ochuq-ashkara bolushining her ikki döletke ep kélidighan ortaq menpe'etliri" üstide sözleshken.

Amérikadiki tonulghan siyasiy ishlar mutexessisi doktor andérs korning qarishiche, hindistan hazirghiche héchqandaq hemkarliq ichide orun almay kelgen bolup, bu qétimqi xitay bilen bolghan chégra toqunushi hindistanning meydanini özgertken iken.

Andérs kor bizge élxet arqiliq qayturghan inkasida bu heqte mundaq dégen: "Amérika we hindistan teripidin imzalan'ghan 'asasiy almashturush we hemkarliq kélishimi' heqiqeten tarixiy kélishim. Chünki hindistan 1955-yili hindonéziyede ötküzülgen'bandung yighini' da peyda bolghan hemkarlashmasliq herikitining rehbiri bolup, bu heriket 1961-yildiki qahire yighinida resmiyleshtürülgen. Sowét ittipaqi bilen bolghan pütkül soghuq munasiwetler urushi mezgilide, hindistan démokratik dölet bolsimu, gherb dunyasi bilen ittipaqlashmidi. 1962-Yiligha kelgende xitay aqsaychin üchün hindistan'gha qarshi urush qozghap, hindistanning 14 ming 700 kwadrat in'gliz mili zéminini igiliwaldi, shu chaghda 1300 hindistanliq qaza qildi, 1000 adem yarilandi. Hindistan esli shuchaghdila hemkarlashmasliq pirinsipining özini ajiz orun'gha chüshürüp qoyidighanliqini bilishi kérek idi. Mana emdi hindistan axiri toghra yolni tallap, bashqa démokratik döletler bilen birlikte mustebit kommunizmgha qarshi turushni tallidi."

Türkiyediki xitay ishliri mutexessisi erkin ekrem ependining qarishiche, xitay we hindistan chégra detalishi qiliwatqan rayonlar her ikki dölet üchün muhim ehimiyetke ige bolup, hindistan-xitay her ikkilisining igilik hoquqini qoghdash iradisi küchlük iken.

Gordon chang bolsa xitay-hindistan chégrasidiki bu toqunushning yenimu keskinlishishi mumkinlikini éytti. U mundaq deydu: "Bu qétim xitay chigrada hindistanning eskerlirige qanliq hujum qilghandin kéyin hindistanning xitaygha bolghan qarishi özgerdi. Xitay hindistanni özige düshmen qildi. Men bu chigrada yene eskiri toqunushlar yüz bérishi mumkin dep qaraymen. Chünki xitay u yerde jiddiy herbiy hazirliqlargha kiriship ketti. Hindistanmu shundaq. Menche, chigrada keng kölemde urush bolmighan teqdirdimu, herbiy toqunushlar choqum yüz béridu, dep qaraymen."

Amérika-hindistan arisida imzalan'ghan herbiy kélishim boyiche amérika yéngi déhlini "Jughrapiyilik boshluq istixbarati" (Geospatial Intelligence) dep atilidighan yeni jughrapiyelik uchurlarning ishlitilishi we tehlil qilinishi asasida yersharidiki heriketni bayqaydighan muhim sanliq melumatlar bilen teminleydighan bolup, bu uchurlar hindistanning chégradiki bashqurulidighan bomba qatarliq qoral sistémilirining toghriliq derijisini yuqiri kötürüshke paydiliqken.

Xitay, amérika-hindistan arisidiki bu kélishimdin qattiq bi'aram bolghan. Xitayning hökümet awazi bolghan "Yershari waqti géziti" 28-öktebir xitayning hindistanda turushluq elchixanisining bayanatini élan qilghan. Xitayning hindistandiki elchixanisi amérikani "Soghuq urush psixikisi bilen ish kördi. Xelq'ara munasiwet we diplomatiye qa'idilirige xilapliq qilip, hindistan we xitayning ishigha arilishiwaldi," dep eyibligen.

Ular yene mayk pompéyoning hindistandiki ziyariti mezgilide chigradiki toqunushta ölgen hindistanliqlarning qebrisini yoqlap, gülchembirek qoyghanliqinimu tenqid qilip: "Amérika bu arqiliq hindistan bilen xitay arisidiki chégra mesiliside hindistanni qollaydighanliqini isharet qildi," dégen, shundaqla xitayning buninggha qet'iy qarshi turidighanliqini bildürgen.

Doktor andérs korning qarishiche, "Yéngi kélishim hindistanning aqsaychindila emes, belki sherqiy-shimal chégrasidin arunachal pradésh rayonighiche bolghan ariliqta xitayning algha ilgirilishini tosushta hel qilghuch rol oynaydiken."

Hindistan we amérika ikki dölet kéler ay hindi okyanda ötküzülidighan malabar déngiz armiyesi manéwirigha qatnishidighan bolup, manéwirgha amérika, hindistan, yaponiye we awstraliye, yeni "Töt tereplik bixeterlik diyalogi" ning barliq ezaliri qatnishidiken. CNN Téléwiziyesining xewer qilishiche, yuqiriqi bu birlikni beziler "Asiya shimaliy atlantik ehdi teshkilati" depmu ataydighan bolup, u xitayning rayondiki herbiy küchini tengpunglashturushni meqset qilghan iken.

Yene bir yaqtin, amérika bilen yaponiyening nechche on ming eskiri bu hepte tinch okyanda keng kölemlik manéwir bashlaydighan bolup, bu manéwir arqiliq amérika yaponiye bilen xitay arisida detalashta turuwatqan sénkaku arallirining igilik hoquqi mesiliside yaponiyeni qollaydighanliqini ashkara namayan qilghan. Chünki yéqinqi bir yilda xitay sénkaku arallirida herikitini köpeytip, yaponiyening chishigha tégiwatatti.

Gordon changning qarishiche, yuqiriqidek bu yéngi shekillinishler xitayni qattiq bi'aram qilidiken. Xitay hazir yaponiye, hindistanla emes her terepke mushtumini sozuwatqan bolup, uning néme qilidighanliqini mölcherlesh qéyin iken. Gordon chang mundaq dédi: "Gerche xitayning herbiy küchi urush qilishqa yéterlik bolmisimu, emma shi jinpingge oxshash zorawan xaraktérge ige birining rehberlikidiki dölet hernéme qilishi mumkin. Shi jinping 20-esirning eng tajawuzchi lidérliri bolghan mawzédung, stalin wehitlér bilen oxshash xaraktérge ige. Shunga hemme dölet xitaygha qarshi tedbir qollinishi, teyyarlinishi kérek."

CNN Ning xewer qilishiche, amérika armiyesining yaponiye qomandani général polkownik kéwin shnaydér düshenbe küni manwér heqqide söz qilghanda: "Bu manéwir amérika we yaponiyening sénkaku arallirini qoghdash yaki bashqa krizis we tasadipiy weqelerge taqabil turush üchün jeng qilish qoshunlirini yetküzüsh iqtidarini namayan qilidu," dégen. Bu manéwir 5-noyabirghiche dawam qilidighan bolup, uninggha 9000 amérika eskiri, amérika awiyamatkisining zerbe bérish guruppiliri, 100 din artuq amérika herbiy ayropilani, 37 mingdin artuq yapon eskiri, yaponiye déngiz-okyan mudapi'e armiyisining20 dane urush paraxoti, 100 yapon herbiy ayropilani we kanadadin kelgen qoghdighuchi paraxotlar qatnishidighan bolup, ular hemmisi sénkaku arilining sherqige 250 in'gliz mili (400 kilométir) kélidighan okinawa etrapidiki arallargha yighilghan.

Toluq bet