Mutexessisler: "Korona wirusi krizisi amérika-rusiye munasiwetlirini yéqinlashturmaqta"

Ixtiyariy muxbirimiz oyghan
2020-05-04
Share
shi-jinping-virus.jpg "Wuxen wirusi" tarqalghandin kéyin layihelen'gen karton süret.
Photo: RFA

Yéqindin buyan amérika qoshma shtatliri, rusiye we xitay arisidiki siyasiy, iqtisadiy we herbiy munasiwetlerning barghanséri jiddiylishiwatqanliqi ilgiri sürülmekte. Bolupmu bir aydin oshuq waqit mabeynide xitayning wuxen shehiridin dunyagha tarqap, köpligen memliketlerning iqtisadiy we ijtima'iy ehwalida küchlük özgirishler keltürüp chiqarghan korona wirusi yuqirida atalghan memliketlerning öz ara munasiwetlergimu zor tesirlerni yetküzmekte.

Yéqinda rusiye we amérika prézidéntliri ikkinchi dunya urushining axirida, yeni 1945-yilning 25-aprél küni ikki ittipaqdash memliket eskerlirining gérmaniyening élba deryasi boyida uchrashqanliqining 75 yilliqigha béghishlap, birleshme bayanat élan qilghan idi. Bu heqte bir qatar ammiwi axbarat wasitiliri xewer élan qildi.

"Amérika awazi" radiyosining rus bölümi élan qilghan "Tramp we putin élbadiki uchrishishning 75 yilliqigha béghishlan'ghan birleshme bayanat élan qildi" namliq maqalida éytilishiche, rusiye prézidénti wladimir putin we amérika qoshma shtatlirining prézidénti donald tramp del shu 25-aprél küni birleshme bayanat élan qilghan.

Tarixtiki bu künde amérika we sowét eskerliri gérmaniyening élba deryasi boyida uchriship, natsistlar gérmaniyesining üzül-késil meghlup bolghanliqini namayan qilghan idi. Mezkur bayanat aqsaray teripidin élan qilin'ghan idi. Bayanatta mundaq déyilgen: "Élba rohi amérika bilen rusiyening otturidiki perqlerni untup, téximu ulugh meqsetke yétishte ishench we hemkarliqni kücheyteleydighanliqining ülgisidur".

Maqalida éytilishiche, bu yil rusiye bilen amérika gérmaniyede bir qatar pa'aliyetlerni ötküzüshni pilanlighan bolsimu, emma korona wirusining dunyagha tarqilish sewebidin bu pa'aliyetlerni ötküzüsh toxtitilghan iken. Shundaqla mezkur tarixiy weqege béghishlan'ghan ilmiy muhakime yighini torda ötküzülidiken. Buningdin tashqiri yene amérikaliqlar, yawropiliqlar hem sabiq sowét puqraliri, shu jümlidin bir nechche istépadiki générallar imza qoyghan birleshme axbarat élan qilinidiken.

Rusiyening "Argumenti Nedeli" (heptilik pakitlar) tor gézitide élan qilin'ghan anastasiya shipitsinaning "Amérikaliq urush qatnashquchisi rusiye we amérikani ikkinchi dunya urushi waqtidikidek birlishishke chaqirdi" dégen maqaliside déyilishiche, ikkinchi dunya urushi qatnashquchisi, amérikaliq 94 yashliq polkownik frénk kön rusiye we amérikaning korona wirusi késili shara'itida bir-birige qarshi turushtin bash tartip, eyni chaghlarda natsistlar gérmaniyesige qarshi bolghandek birlishish hajetlikini bildürgen. Frénk kön korona wirusining peyda bolushining rusiye we amérika üchün birlishishning amali ikenlikini, ikkinchi dunya urushining korona wirusidinmu dehshetlik bolup, intayin köp ademning, bolupmu rusiyeliklerning qurban bolghanliqini tekitligen hem ikki terepni yéqinlishishqa we öz ara chüshinishke chaqirghan.

"Rubaltik" axbarat agéntliqida élan qilin'ghan aléksandir nosowichning "Amérika we xitayning chong toqunushida rusiye bash yenggüchi bolup chiqidu" namliq maqaliside éytilishiche, amérika prézidénti donald tramp we amérikaning bir qatar ittipaqdashliri xitayni korona wirusining dunyagha tarqilishigha jawabkar dep qarighan. Maqalining bash qismida körsitilishiche, xitay we amérika otturisidiki chong toqunush urush heriketlirige élip kélish mumkin bolup, buningda rusiye menpe'etdarken.

Korona wirusi rusiye bilen amérikani xitaygha qarshi hemkarlashturushi mumkinmu?

Merkiziy asiya we xitay boyiche mutexessis ruslan hézimof ependining pikriche, korona wirusi weziyitining rusiye we amérikani xitaygha qarshi hemkarlashturush éhtimalliqi xéli töwen iken. U mundaq dédi: "Bu amérikaning salahiyetlik siyasiy we maliye-iqtisadiy shexslirining rusiyeni asasiy tashqi siyasiy xewp süpitide tonushi bilen baghliq. Men oylaymenki, bu ehwalning yéqin arida özgirishi natayin. Rast, rusiyege nisbeten omumiy bésimning, yeni émbargo bésimining belgilik derijide töwenligenlikini bayqaymiz. Lékin bu qandaqtur bir taktikiliq chare bolushi mumkin. Bu birinchidin, korona wirusining amérika iqtisadigha chong chiqim keltürüwatqanliqi bilen baghliq. Hazir amérika da'iriliri bu késelge qarshi turushqa charilerni qollinish bilen bend. Ikkinchidin, hazir mana prézidéntliq saylamlargha teyyarliq heriketliri bashlandi. Amérika xitayni asasiy tashqi xewp süpitide tallap aldi. Bezi shitatlarda qanat yéyiwatqan xitayni jawabkarliqqa tartish heriketlirimu ene shu saylam bilen zich baghliq. Shuning üchün moskwa we washin'gtonning xitaygha qarshi birliship heriket qilishi guman tughduridu, dep oylaymen."

Siyasetshunas qehriman ghojamberdi ependi xitaydin chiqqan wirusning dunyadiki pütkül weziyetni, hem siyasiy, hem jughrapiyilik ehwalni, döletler ara munasiwetlerni özgertiwetkenlikini, wirusning del ene shu xitaydin chiqip tarighanliqini otturigha qoyup, mundaq dédi: "Shundaq turup, xitay kéyinki waqitta dunyani eyibligendek ish qiliwatidu. Yéqinda heyran qalarliq ish boldi. Bu wirus amérika bilen rusiyeni bir-birige baghlawatidu. Bu ikki dölet bir medeniyetning wekilliri. Ular birleshme bayanat élan qildi. Buningdin shundaq xulase chiqaghili boliduki, bu ikki dölet xitay mesiliside yéqinlishalaydu."

Rusiyelik analizchi rustem jélil radiyomiz ziyaritini qobul qilip, mundaq dédi: "Méning oyumche, 'COVID-19' amérikaning rusiye we bashqimu memliketlerge bolghan munasiwetlirige, shundaqla bezi memliketlerge élan qilghan émbargolirigha, hetta ularning yumshishigha özgirish élip kélishi natayin. Méningche, bu wirus buningdinmu éghir cheklimilerge, éghirchiliqlargha élip kélishi mumkin. Bu yerde hetta rusiye we amérika otturisidiki munasiwetlerning özide chong mesile bar. Korona wirusi kücheygen bir peytte hetta rusiyege qaritilghan émbargolarni küchidin qaldurush teklipliri bolghan bolsimu, buni birinchi nöwette amérika özi qollimidi. Bolupmu kishilik hoquq mesilisi bu ikki dölet otturisida qarimu-qarshiliq tughduruwatqan chong mesile bolup qalmaqta. Bu memliketlerning korona wirusining menbesi mesilisigimu bolghan pozitsiyesi bir-birige oxshimaydu. Xususen amérika xitayni bu wirusni yoshurghanliqta eyiblimekte. Rusiyede bolsa mundaq pozitsiyeni, mundaq bahani qollimaywatidu. Shundaq bolghan teqdirde hem amérika, hem rusiyening xitaygha bolghan pozitsiyesini birdek dep qarashqa bolmaydu. Bu yerde amérikaning xitaygha bolghan tesiri rusiye bilen sélishturghanda küchlükrek."

Ukra'inaning "112" axbarat agéntliqida élan qilin'ghan "Amérika rusiye bilen bolghan nachar munasiwetlerning seweblirini bahalidi" dégen maqalida éytilishiche, rusiye we amérika otturisidiki munasiwetler 1985-yildin buyan bügünki kündiki eng chigishleshken munasiwetler iken. Maqalida déyilishiche, bolupmu putin 2012-yili memliket béshigha qaytip kelgendin kéyin, rusiye we amérika otturisida bir nechche sürkilishler yüz bergeniken. Ukra'inadiki weqeler, süriye weziyiti, rusiyening 2016-yili amérikaning prézidéntliq saylamlargha arilishishi shular jümlisidin bolup, kéyinki waqitlarda istratégiyelik hujum qoralliri boyiche ikki tereplimilik shertname teqdiri muhim ehmiyetke ige bolmaqtiken.

Amérika we rusiye munasiwetliride qandaq yüzlinish bolushi mumkin? bu ikki memliket munasiwetliri yaxshilansa, hemkarliq kücheyse, bu ottura asiya memliketlirige qandaq tesir körsitidu?

Ruslan hézimof yéqindin buyan amérika we rusiye munasiwetliride qandaqtur bir özgirishlerning yüz bergenlikini bildürüp, mundaq dédi: "Terepler öz ara munasiwetlerni yaxshilashqa tirishishi mumkin. Her ikki memliket rehberliri ikki terep munasiwetlirining yépilip qalghanliqini, buningdin kéyin qarshiliqning peqet téximu küchiyidighanliqini chüshinip turidu. Buni biz ikki memliket otturisida imzalan'ghan rakéta qorallirini qisqartish mesiliside köreleymiz. Korona wirusi mesiliside amérika we xitay otturisidiki munasiwetler jiddiylishiwatqan bir waqitta amérika we rusiye istratégiyelik hujum qoralliri shertnamisi boyiche bezi yéngi kélishimlerge kélishi mumkin. Biraq buning éhtimalliqi töwen."

Ruslan hézimof amérika we rusiyening merkiziy asiyagha bolghan tesirining eng qiziq mesililerning biri ikenlikini ilgiri sürüp, mundaq dédi: "Bu yerde, men oylaymenki, hemme nerse chüshinishlik. Rusiye we amérika merkiziy asiyadiki asasiy riqabetchiler bolup qéliwéridu. Ularning menpe'etliri qarimu-qarshi. Mesilen, korona wirusi mesiliside bu döletler qarimu-qarshi pozitsiyeni igileydu. Amérika bashtila xitayni eyiblidi. Tashqi ishlar ministiri mayk pompéyo merkiziy asiyagha kelgende xitayning wirusni kontrol qilmaywatqanliqida eyibligen. Buninggha jawaben xitay amérikani özlirini eyibleshke kirishti. Mushu axbarat urushida yéngi qiziqarliq melumatlar sirtqa chiqishqa bashlidi. Mesilen, almuta shehiridiki merkiziy référéns-laboratoriye amérikaning yardimi bilen sélin'ghan. Bir qiziq yéri, bu axbarat urushigha rusiyemu qatnashti. Bu ehwalda u xitay terep boldi. Bezi ammiwi axbarat wasitiliri amérikaning merkiziy asiya, musteqil döletler hemkarliqi térritoriyesidiki, shu jümlidin qazaqistandiki türlük yoshurun laboratoriyelirini körsitip yazghan. Shuning üchün rusiye we amérikaning merkiziy asiya mesiliside bir kélishimge kélishi mumkin emes. Emdi kéyinki yillarda rusiye we xitay shundaq bir shekilni taptiki, ular merkiziy asiyada toqunushsiz hem sapaliq halda öz siyasetlirini yürgüzmekte. Rusiye we amérikaning merkiziy asiyadiki mundaq derijidiki öz ara hemkarliqini kütüsh mumkin emes."

Qehriman ghojamberdi mundaq dédi: "Eng bolmighanda rusiye hazirqi weziyette ijabiy biterep bir pozitsiyege ötse nur üstige nur bolidu. Undaq waqitta amérika xitayni tizginleytti. Hazirqi xitay wirusi we uning aqiwétidin boluwatqan weziyetler washin'gton bilen moskwani yéqinlashturidighan bir shara'it. Eger ular yéqinlashsa, merkiziy asiya döletliri, türkiy döletler üchün ijabiy bolatti. Amérika bilen rusiyening yéqinlishishi merkiziy asiya döletlirige, shu jümlidin Uyghur mesilisige eng paydiliq, eng kérek."

Rustem jélil merkiziy asiya memliketlirining mushu kün'giche rusiye, xitay we amérika qoshma shtatliri bashliq yawropa ittipaqining tesiri astida bolup kéliwatqanliqini tekitlep, mundaq dédi: "Ular ene shu üch terepning tesiri astida yene qalidu. Mumkin shu memliketler arisida hetta téximu keng da'iride shara'itqa qarap yashashqa toghra kélidu. Xitay özining merkiziy asiyadiki ilgiriki pozitsiyesini yoqatmay kéliwatidu. Emdi rusiye we amérikaning bu rayondiki ehwali qiyinlishishi mumkin. Korona wirusining tarqilishi bilen köpligen memliketlerning xelq'aradiki roli bashqiche bolushi mumkin. Emdi jughrapiyelik jehettin yéqin orunlashqan memliketlerning bu rayon'gha bolghan tesiri küchlükirek bolidu, dep oylaymen."

Melum bolushiche, axirqi waqitlarda dunyagha tarighan korona wirusi sewebidin rusiye, amérika hem xitay özlirining merkiziy asiyadiki pozitsiyesini téximu mustehkemleshke kirishkenken. Bolupmu xitay qazaqistan, qirghizistan oxshash qoshna memliketlerge tébbiy mehsulatlar, ozuq-tülük, hetta tébbiy mutexessisler jehettin yardem körsitiwatqan bolsimu, bu yerlik ahale arisida, ayrim pa'aliyetchilerde xitaygha bolghan gumanni téximu kücheytmektiken.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet