Gherb elliri Uyghur mesilisige bolghan diqqet-étibarini téximu ashurmaqta

Muxbirimiz sada
2019-04-15
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérikadiki xelq'ara munasiwetler kéngishide mexsus Uyghur mesilisi boyiche échilghan ilmiy muhakime yighinida sözge chiqqanlar. 2019-Yili 12-aprél, nyu-york.
Amérikadiki xelq'ara munasiwetler kéngishide mexsus Uyghur mesilisi boyiche échilghan ilmiy muhakime yighinida sözge chiqqanlar. 2019-Yili 12-aprél, nyu-york.
RFA

Xitay hökümitining Uyghur diyarigha qaratqan qattiq qol siyasiti xelq'araning tenqidige uchrap, gherb ellirining jiddiy diqqitini qozghawatqan bir peytte amérikadiki xelq'ara munasiwetler kéngishide Uyghur mesilisi boyiche mexsus bir ilmiy muhakime yighini échildi.

Mezkur yighin 12-aprél küni amérikaning nyu-york shehirige jaylashqan xelq'ara munasiwetler kéngishide échildi. "Xitaydiki Uyghurlar" témisidiki bu muhakime yighinigha amérikidiki jorji tawn uniwérsitétining tarix penliri proféssori, ataqliq Uyghurshunas jéymis milward, Uyghur adwokat nuriy türkel, b d t irqiy ayrimichiliqqa qarshi turush komitétining mu'awin re'isi gay mekdogal qatarliqlar alahide teklip bilen qatnashqan.

Xelq'ara munasiwetler kéngishi 1921-yili qurulghan bolup, bash shitabi nyu-york shehirige jaylashqan. Bu kéngesh sabiq siyasiyonlar, amérika tashqi ishlar ministirliqining 12 din artuq muhim xadimliri, amérika merkiziy axbarat idarisining bashliqliri, bankér, adwokat, uniwérsitét proféssorliri, sabiq axbarat xadimliri qatarliq muhim erbablarni öz ichige alghan 4900 ademdin teshkil tapqan chong kéngesh hésablinidu.

Yighinda asasliq muhakime qilin'ghan téma xitay hökümitining nöwette Uyghur diyarida yürgüzüwatqan zor kölemlik tutqun qilish we qiyin-qistaqqa élish mesilisi, amérika we bashqa döletlerning yuqiriqi mesilige qarita inkasi qatarliqlargha merkezleshken.

Yighin bashlanmisida jéymis milward ependi Uyghur mesilisi we nöwette Uyghur diyarida yüz bériwatqan ishlar heqqide toxtalghan. U sözide xitay hökümitining 20-esirdin buyan milletler arisidiki oxshimasliqlarni ilmiy we toghra usullar arqiliq bir terep qilishqa urunup baqmighanliqini, ulargha qarita basturushning toxtap qalmighanliqning sewebi ularning özidin bashqa milletlerni "Döletni parchilighuchi amil" dep qarighanliqidin ikenlikini alahide tekitlep ötken.

Jeymis milward mundaq dégen: "18-Esirning aldi-keynide Uyghur diyari manju impiriyesining kontrolluqi astida idi. 20-Esirge kelgende xitay hökümiti köp xil milletler mesiliside passip yol tutup, ularning arisidiki perqlerge toghra mu'amile qilmidi. Eng bashta sabiq sowét ittipaqi parchilan'ghandin kéyin, xitayning siyasetshunasliri bir dölette köp xil milletlerning bolushi shu dölet üchün tehdit, deydighan yekünni chiqarghan. Uningdin kéyin 2008-2009-yilliri tibet we ürümchide yüz bergen weqeler xitayning Uyghur we bashqa az sanliq milletlerni basturushigha bir bahane boldi."

Jeymis milward sözi dawamida chén chün'goning tibet rayonida xizmet ötigen mezgilide kichik kölemlik "Qayta terbiyelesh" programmilirini barliqqa keltürüp, étnik ziddiyetni peseytishte körünerlik xizmet körsetkenliki, 2016-yili Uyghur diyarigha yötkep kélin'gendin kéyin shu xil siyasetlerni Uyghurlarghimu tedbiqlighanliqini alahide tekitlep ötken.

Yighin'gha teklip qilin'ghan méhmanlardin b d t irqiy ayrimichiliqqa qarshi turush komitétining mu'awin re'isi gay mikdogal xanimmu söz qilghan. U sözide bultur noyabirda birleshken döletler teshkilatida échilghan xitayning 2018-yilliq kishilik hoquq xatirisige uniwérsal we qerellik qarap chiqish yighinini tilgha élip ötken. U mundaq dégen: "Xitay hökümitining öz puqralirini basturushlirigha qarita gherb elliri izchil inkas bildürüp kéliwatidu. Ular izchil xitaydin Uyghur diyarida cheklimisiz ziyarette bolushni, shu arqiliq shu jayning nöwettiki weziyitini eynen bahalashni telep qilip keldi. Uningdin bashqa yawropa parlaméntimu oxshash telepni otturigha qoydi."

U sözide yene "Bangladish, hindistan we hindonéziyege oxshash islam döletliri öz hökümitidin xitayning Uyghurlargha qaratqan basturushlirigha qarita küchlük tedbir qollinishi lazimliqini telep qiliwatidu. Biz bundaq inkaslarning qeyerge bérip toxtaydighanliqini bilmeymiz, emma bu heqiqeten yaxshi bir ehwal," dégen.

Yighin dawamida riyasetchi nuriy türkel ependidin Uyghurlarning nöwettiki weziyitige qarita b d t xewpsizlik kéngishi néme üchün emeliy tedbir qollanmaydighanliqini sorighinida u munularni bayan qilip ötti: "Uyghurlarning mesilisi dawamlishiwatqili shunche uzun bolghan bolsimu, emma xelq'ara jem'iyette yenila yéterlik tesir peyda qilalmaywatidu. Nurghun kishiler Uyghurlarning kimlikini, ularning xitay hökümiti bilen bolghan munasiwitini shundaqla xitay hökümitining néme üchün ulargha oxshimaydighan taktékilarni qollinip basturuwatqanliqini yaxshi chüshenmeydu. Uningdin bashqa pakistan, se'udi erebistan'gha oxshash bezi islam döletlirining éghizi xitayning puli bilen yemlen'gen, shunga ular inkas bildürmeydu."

Nuriy türkel ependi Uyghurlarning burundinla xitay hökümitining basturushigha uchrap kéliwatqanliqi, halbuki bu qétimliq basturushning tarixtiki eng éghir baldaqqa bérip yetkenlikini alahide tekitlep ötti.

U mundaq dédi: "Xitayning hazir qiliwatqini irqiy basturush. Ular özliri eyni waqitta teshwiq qilghan Uyghurlar ichidiki dangliq erbablarni lagérlargha solawatidu. Bizning bezi dunyagha dangliq alimlirimiz, yazghuchilirimiz, tetqiqatchilirimiz xitayning jaza lagérlirigha solandi. Kishiler xitaydin bularning iz-dérikini choqum sorishi kérek."

Pikirler (0)
Share
Toluq bet