Америка дөләт мәҗлисидә уйғурларға мунасивәтлик икки қанун лайиһәсиниң түзитиш киргүзүлгән нусхиси музакиригә қоюлди

Вашингтондин мухбиримиз ирадә тәйярлиди
2024.02.14
Young-Kim Америка авам палатасиниң әзаси яң ким (Young Kim) сөзләватиду. 2023-Йили 11-декабир, вашингтон
RFA/Sintash

13- Феврал күни, америка дөләт мәҗлисидә америка авам палата әзаси яң ким (Young Kim) ханим тәрипидин тонуштурулған H.R.2766–Номурлуқ “уйғур сиясити қанун лайиһәси” вә һәмдә авам палата әзаси натанийл моран (Nathaniel Moran) әпәнди тонуштурған H.R.4039-Номурлуқ “уйғур мәҗбурий әмгикини америка мәблиғидин халий қилиш қануни лайиһәси” ниң түзитиш киргүзүлгән нусхилири музакиригә қоюлған.

Музакирә йиғинда, яң ким ханим “уйғур сиясити қануни” ни рәсмий қанун қилип чиқишниң тәқәззаси һәққидә сөз қилған. У бу лайиһәни әң тез сүрәттә қанунлаштурушни тәкитләп мундақ дегән:

“бу қанун лайиһәси һәл қилғуч бир пәйттә турмақта. Хитай рәиси ши җинпиң һазир шинҗаңни қандақтур тиҗарәт вә саяһәт мәркизидәк қилип көрситиш арқилиқ, уйғурларни дуня җамаәтчиликиниң есидин көтүрүветишкә урунуватиду. Хитай компартийәси уйғурларға  қарита ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәт садир қиливатқанлиқини рәт қилишни давамлаштуруватиду…”

Яң ким ханим тонуштурған “уйғур сиясити қануни” (Uyghur Policy Act of 2023) америка ташқи ишлар министирлиқиниң уйғур мәсилиси бойичә маслаштурғучи бекитиши вә уйғурларға мунасивәтлик мәсилиләрдә қоллинидиған истратегийә бекитип чиқишини тәләп қилиш; америка ташқи ишлар министирлиқиниң дуняниң һәрқайси җайлиридики тонутуш - тәшвиқат пирограммилириға уйғур кишилик һоқуқ паалийәтчилирини киргүзүп, районда йүз бериватқан вәһшийликләрни һәрқайси дөләтләрдики аммиви дипломатийә мунбәрлиридә сөзләшкә шараит һазирлаш; америка америка ташқи ишлар министирлиқиниң чәт әлләрдики дипломатик хадимлириниң уйғур тили өгинишигә шараит яритиш, американиң хитай, түркийә вә башқа уйғур дияспораси нопуси көпрәк дөләтләрдики консулханилирида кәм дегәндә бир уйғурчә сөзләйдиған дипломатийә хадими тәқсим қилиш қатарлиқ маддиларни өз ичигә алиду. яң ким ханим сөзидә, бу қанунниң американиң уйғурлар учраватқан ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәтни һәл қилишта муһим рол ойнайдиғанлиқини тәкитләп: “америка уйғурларниң хитай компартийәсигә қарши қиливатқан көрүшидә улар билән бир сәптә икәнликини һәм сөзи һәм әмәлийити арқилиқ көрситиши керәк” дегән.

Арқидин, авам палатасиниң демократлар  партийәсидин болған әзаси кәсий мәнниң (Kathy Manning)  ханим сөз қилип, өзиниң бу қанунни қоллайдиғанлиқини билдүрди. У сөзидә, хитай һөкүмитиниң шинҗаң уйғур аптоном районидики уйғурлар вә башқа аз санлиқ милләтләргә ирқий қирғинчилиқ йүргүзүватқанлиқини, б д т кишилик һоқуқ алий комиссарлиқи ишханисиниңму бу йәрдә йүз бериватқан зулумниң хәлқара җинайәт вә инсанийәткә қарши җинайәт тәшкил қилиши мумкинлики һәққидә йәкүн чиқарғанлиқини әскәртип: “америка һөкүмити вә дөләт мәҗлиси бу мәсилә үстидики һәрикәтлирини тохтитип қоймаслиқи керәк” дәп тәкитлиди.

Авам палата әзаси кәсий мәнниң ханим дөләт мәҗлис әзалирини “уйғур сиясити қануни” қоллашқа чақирип: “бу қанун америка дөләт мәҗлисниң хитай компартийәсиниң зулумиға учраватқан шинҗаңдики уйғурлар вә башқа аз санлиқ милләтләргә болған қоллишини намаян қилиду. У, американиң хитай һөкүмитини җавабкарлиққа тартиш ишлирида йетәкчи рол ойнишиға вә дуняниң һәрқайси җайлиридики уйғурларни сиясий вә дипломатик ярдәм билән тәминләшкә түрткә болиду” деди.

13- Феврал күнидики авам палата музакирә йиғинида йәнә, америка дөләт мәҗлисидә тунҗи қетим 2023- йили 6- айниң 12- күни тонуштурулған “уйғур мәҗбурий әмгикини америка мәблиғидин халий қилиш қануни лайиһәси” (No Dollars To Uyghur Forced Labor) ниң түзитилгән нусхиси музакиригә қоюлди. Мәзкур қанун лайиһәсиниң аптори, авам палата әзаси натанийл моран әпәндиму йиғинда қанун лайиһәсини яқилиди.

У сөзидә, хитай һөкүмитиниң уйғурларға ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәт ишләватқанлиқини, хитай һөкүмитиниң аз дегәндә 100 миңдәк уйғурни қул әмгикигә селиватқанлиқини тәкитләп: “америка бу вәһшийликкә һәргиз четилип қалмаслиқи лазим, ‛уйғур мәҗбурий әмгикини америка мәблиғидин халий қилиш қануни лайиһәси‚ мана буниңға капаләтлик қилиду” деди.

“ уйғур мәҗбурий әмгикини америка мәблиғидин халий қилиш қануни лайиһәси” 2023-йили 6-айниң 21-күни авам палатаси ташқи ишлар комитети тәрипидин қобул қилинип мақулланғаниди.

Мәзкур қанун лайиһәси америка ташқи ишлар министирлиқи вә америка хәлқара тәрәққият оргини (U. S. Agency for International Development) Ниң уйғурларниң мәҗбурий әмгикигә четишлиқ таварларни ишлитидиған сиясәт, пирограмма яки тохтамларға мәбләғ селишни чәкләйдикән. Бу чәклимә районда ишләпчиқирилған таварларни яки бу таварларни хам әшя қилған орунларни, мәҗбурий әмгәкчиләрни ишләткәнләр, һөкүмәт билән бирлишип мәҗбурий әмгәкчиләрни тошуғанларни өз ичигә алидикән.

Тексас шитатидин болған җумһурийәтчи авам палата әзаси натанийл моран әпәнди йиғиндики сөзидә “уйғур елиниң хитай иқтисади үчүн интайин муһимлиқини, хитай земининиң 6/1  қисмини тәшкил қилидиған бу земинниң хитайниң әң асаслиқ пахта, көмүр вә тәбиий газ мәнбәси шундақла хитайниң чәт әлләргә иқтисадий тәсир көрситиш тәдбири болған ‛бир бәлбағ, бир йол қурулуши‚ ниңму ядроси икәнлики” ни  тилға алди. У, хитай һөкүмитиниң уйғурларға қаритиватқан лагер, мәҗбурий әмгәк, юқири пән-техникилиқ назарәт, ген учурини йиғиш, туғмас қилиш қатарлиқ вәһшийликлирини бирму-бир тилға елип: “америка чоқум хәлқаралиқ сәһнидә күчлүк туруши керәк. Биз мустәбит һакимийәтниң күчийиши вә тәсирини кеңәйтишигә йол қоймаслиқимиз керәк. Ундақ болмайдикән, у һалда уйғурларға йүз бериватқанлар кәлгүсидә хитайниң қәдими тәккән һәрқандақ йәрдә йүз бериду. Америка әхлақ вә яхшилиқниң һәмдә әркинликниң тәрәпдари болушимиз керәк” деди. У авам палата әзалиридин өзиниң қанун лайиһәсини қоллашни тәләп қилди.

Авам палата әзаси яң ким ханим вә кәсий мәнниң ханим һәр иккиси бу қанун лайиһәсини қоллап имза қойған болуп, уларму бу қанунни қоллап сөз қилди.

13- Феврал күнидики музакирә йиғинида юқиридики һәр икки қанунға киргүзүлгән түзитиш қобул қилинип мақулланған.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.