Таҗсиман вируси вә америка-хитай мунасивитиниң кәлгүси йүзлиниши

Мухбиримиз әзиз
2020-05-15
Елхәт
Пикир
Share
Принт
Президент доналд трамп пенсилванийә деңиз армийисигә қарап йолға чиққанда ақсарайниң җәнуби чимлиқида мухбирларниң соаллириға җаваб бәрмәктә. 2020-Йили 14-май, вашингтон.
Президент доналд трамп пенсилванийә деңиз армийисигә қарап йолға чиққанда ақсарайниң җәнуби чимлиқида мухбирларниң соаллириға җаваб бәрмәктә. 2020-Йили 14-май, вашингтон.
AP

Америка қошма штатлириниң тарихида америка туприқида йүз бәргән әң ахирқи зор көләмлик уруш 1861-йилидин 1865-йилиғичә давам қилған америка ички уруши болуп, шуниңдин буян бу хилдики урушлар йүз бәрмигәниди. Әнә шу вақитлардин башланған өз тәрәққиятида америка һөкүмити көп қетимлап башқа дөләтләрдики америкаға қарши күчләргә уруш елан қилиш вә биваситә урушқа иштирак қилишқа тоғра кәлгән вақитларда болса бу урушларниң һәммисила америка туприқиниң сиртида көрүлгәниди.

Өткән һәптә америка президенти доналд трамп мухбирларға сөз қилип, йеқинқи мәзгилләрдин буян америка җәмийити үчүн әң чоң хәвәр болуватқан таҗсиман вирусини «әйни вақиттики пеарил харбор (мәрвайит порти) вәқәси вә 11-сентәбир вәқәсидинму еғир болған бир паҗиә. Әслидә бу вәқә бизниң бешимизға кәлмәслики пүтүнләй мумкин иди» деди.

Президент доналд трампниң бу сөзидә ейтилған һуҗумниң һәр иккиси америка тарихидики унтулмас вәқәләрдин болуп, американиң 21-әсирдики ташқи сиясәтлирини бәлгиләштә зор вә һәл қилғуч рол ойниғанлиқи шуниңдин кейинки тарихта ениқ әкс әткәниди. Һалбуки бу қетимқи вирус вабасиниң әнә шу вәқәләр билән баравәр тилға елиниши һәмдә бу қетимқи вирус сәвәбидин америка иқтисадиниң еғир зиянға учриши сәвәблик буниң нөвәттики америка-хитай мунасивитидә немиләрдин дерәк беридиғанлиқи тоғрисида көплигән пикирләр оттуриға чиқишқа башлиди.

Америкадики әң чоң ақиллар мәркизиниң бири болған «америка муәссәсә институти» ниң тәтқиқатчиси зәк купер бу мәсилә һәққидә җиддий ойлиниватқан кишиләрниң бири. Униң қаришичә, нөвәттики америка-хитай мунасивитиниң тәрәққиятини өткән һәрқандақ мәзгилдикигә қариғанда әң төвән чәккә чүшүп қалди, дәп қарашқа болидиған болуп, дәл мушу һал бу қетимқи вирус юқумида әң очуқ әкс әткән. У бу һәқтә зияритимизни қобул қилғанда мундақ деди:

«Шүбһә қилиш һаҗәтсизки таҗсиман вируси түпәйлидин нурғун киши һаятидин айрилди. Бу әһвал америкадила әмәс, башқа җайлардиму шундақ болуватиду. Шундақ болғачқа хирисларға толған ички сиясәттики бу мүшкүлатқа қарита президент доналд трамп бу вирусниң нәдин кәлгәнликини вә қандақ қилип бунчә әдәп кәткәнликини тәкшүрүшкә күчәватиду. Америка һөкүмитиниң юқири қатлимидики көп санлиқ әрбаблар, җүмлидин президент вә сабиқ муавин президент җов байдинғичә болған кишиләр мушу хил қарашқа майил болғачқа бу һал тәбиий йосунда америка-хитай мунасивитидә бир зор җиддийчиликни пәйда қилди. Бейҗиңму бу һәқтә ениқ учурлар вә мәлуматлар билән тәмин етиш һәққидики тәләпләрни тапшурувалди. Буларниң һәммиси йиғилип өткән бирнәччә һәптидә икки тәрәп оттурисида толиму кәскин болған бир мәйдан идеологийә тоқунуши оттуриға чиқиватиду. Шуңа мениңчә америка-хитай мунасивити мушу қетимлиқ таҗсиман вируси сәвәблик равурус чекинди, бу һал әмди бундин кейинки алтә айда таки бу йилқи президентлиқ сайлиминиң нәтиҗиси чиққучә техиму яманлишиши мумкин.»

Америкадики мустәқил анализчи чен покоң әпәнди болса таҗсиман вирусини «пеарил харбор һуҗуми» вә «11-сентәбир вәқәси» гә охшитиш һадисисини америка-хитай мунасивитидики бурулуш нуқтиси йетип кәлгәнликниң бәлгиси, дәп қарайду. Униң пикричә, америка тарихида көрүлүп бақмиған зор өлүм-йитим вәқәсигә сәвәб болғучи вирус һуҗуми һәққидә түрлүк тәхминләр оттуриға чиқиватқан әһвалда икки тәрәп мунасивитиниң әмдиликтә өткәнкигә охшимайдиған башқичә бир мәнзирини яритидиғанлиқи шәксиз икән. У бу һәқтә сөз болғанда мундақ деди:

«Мениңчә президент доналд трампниң бу сөзини үч қатламлиқ мәнигә игә дәп қарашқа болиду. Биринчи, бу вәқә америка тарихида көрүлгән ташқи күчләрниң җәмий үч қетимлиқ америка туприқиға һуҗум қилиш вәқәсиниң бири. Буларниң һәммиси америкаға ташқи күчләрниң һуҗум қилиши болуп һесаблиниду. Иккинчи, бу қетимқи вирус баласида америкада өлгән кишиләрниң сани алдинқи икки қетимлиқ вәқәдә өлгәнләрниң җәмий санидинму ешип кәтти һәмдә америка тарихидики әң көп адәм өлгән бир қетимлиқ ташқи һуҗум болуп қалди. Үчинчи, президент трампниң бу тәрздә сөз қилиши бир түрлүк йошурун мәнигә игә: америка һазир ғайәт зор бир ‹дүшмән'гә дуч келиватиду. Бу ‹дүшмән'ни һәммила кишини вәһимигә селиватқан таҗсиман вируси яки мушу вирусниң ямрап кетишигә биваситә сәвәбкар болған хитай компартийәси дәп чүшинишкә болиду. Демәк, мушу вәқәдин башлап америка билән хитай оттурисидики мунасивәттә түплүк өзгириш барлиққа келиду. Әмди улар шериклик мунасивәттиму болмайду, иттипақдаш яки достму болмайду, бу сөзләрниң мәнисигә қайсила нуқтидин қарисақму әмди американиң бир дүшмәнни тилға еливатқанлиқини, бу дүшмәнниң болса хитай компартийәси икәнликини көрүп йетимиз.»

Бир қисим тор анализчилири вирус вабасини америка учриған ташқи күчләрниң һуҗумиға охшитиш һадисисини тәһлил қилип «америка һөкүмити өзлиригә оғрилиқчә һуҗум қилған японийәни вә ‹ислам террорчилирини' ахири йәр билән йәксан қилип, пухадин чиққучә интиқам алған. Шуңа бу қетимқи вирусни ашу вәқәләргә охшитишниң өзи американиң хитайни һәргизму бош қоймайдиғанлиқиниң бешарити» дейишиватқанлиқи мәлум. Буниңға әгишип америка-хитай оттурисида мушу мәсилә түпәйлидин күчийиватқан сүркилишниң қораллиқ тоқунушқа айлинип кетиши һәққидиму пикирләр оттуриға чиқишқа башлиған. Әмма зәк купер бу тоғрисида сөз болғанда һазирқи вәзийәттә икки тәрәп оттурисидики тоқунушниң пәқәт дипломатийә саһәси билән чәклиниши мумкинликини, һазирчә қораллиқ тоқунуш йүз беришниң еһтималлиқи йоқ дейәрлик икәнликини билдүрди.

«Мениң қаришимчә, һазирчә бизниң қолимизда бу қетимқи таҗсиман вирусини хитай һөкүмитиниң ғәрәзлик һалда америкаға тарқатқанлиқи тоғрисида ениқ испатлар йоқ. Әгәр бу хилдики испатлар пәйда болса у чағда бу һал пүтүнләй башқичә болиду. Әмма һазирқи вәзийәттин қариғанда икки тәрәп оттурисидики талаш-тартиш раваҗлинип икки тәрәп оттурисидики қораллиқ тоқунушқа айлиниш еһтималлиқи чоң әмәс, әксичә бу сүркилиш давамлиқ сиясий вә дипломатийә характеридә болидиғандәк қилиду. Президентимиз дәрвәқә бу қетим вирусниң баласи һәққидә сөз қилип буни пеорл-харбор һуҗуми вә 11-сентәбир вәқәсигә охшатти. Мениңчә буниңда президентимиз мундақ икки әһвални көздә тутқан: бири, бу қетимқи вирус вабаси бәкла туюқсиз ямрап кәтти; иккинчиси, бу вирус түпәйлидин америкада җан үзгән кишиләрниң сани тездин зорийип пеорл-харбор һуҗуми вә 11-сентәбир вәқәсигә охшаш ғайәт зор өлүм-йитим вәқәси көрүлди. Әмма мән һазирқи әһвалда хитайға қарши һәрбий һәрикәт оттуриға чиқиду, дәп қаримаймән.»

Чен покоң әпәнди бу мәсилә һәққидә сөз болғанда «һәр бир яманлиқта бир яхшилиқ болиду» дегәндәк бу қетимқи вирус вабасини әмәлийәттә хитай һөкүмити вә хитай компартийәсиниң қанчилик рәзил бир һакимийәт икәнликини дуняға ечип бәрди, дәп қарайдиғанлиқини билдүрди. Болупму уйғурларниң милйонлап лагерларға қамилишиға қарита дәргуманда болуватқан һәмдә әмәлий бир һәрикәткә өтүшкә қадир болалмайватқан ғәрб дуняси әмдиликтә хитай компартийәсиниң ялғуз мәлум бир хәлқ үчүнла әмәс, бәлки пүтүн инсанийәт үчүнму бир ортақ хәтәр икәнликини тонуп йәткән.

У мундақ деди: «дәрвәқә бу қетимқи зор ваба ғәрб дөләтлири үчүн бир қетимлиқ унтулмас савақ болди. Илгири хитай компартийәсиниң шинҗаңдики уйғурлар вә қазақларни лагерларға қамап зиянкәшлик қиливатқанлиқи һәққидә көплигән учурлар мәлум болғанда улар дәсләп буниңға анчә ишинип кәтмиди. Кейинчә ишәнгән һәмдә хитайни тәнқидлигән болсиму, буниңда рәсмий бир йәң шимайлап оттуриға чүшти, дегүдәк әмили һәрикәт болмиған иди. Һәтта хитай компартийәсиниң әйни вақиттики натсистлар германийәси пәйда қилған җаза лагерлирини йеңиваштин қуруп чиқиватқанлиқини аңлиған чағлиридиму хитайниң дуня иқтисадидики пәвқуладдә орнини нәзәргә елип, бу һәқтә йәнила қулиқини йопуруп йүрүвәргән иди. Әмма бу қетимқи зор ваба хитай компартийәсиниң ялғуз уйғурлар яки қазақлар яки тибәтләргила зулум селиватқан бир һакимийәт болуп қалмастин, йәнә вирус учурлирини йошуруштәк васитиләр билән дуня җамаитини отқа иттириватқан бир зор дүшмән икәнликини, уларниң пүтүн дуня үчүн бир ортақ тәһдит икәнликини җанлиқ намаян қилип бәрди. Һалбуки буни ғәрб дуняси бир қетимлиқ ғайәт зор бәдәл төләш бәдилигә андин чүшинип йәтти.»

Нөвәттә америка-хитай оттурисидики сода келишиминиң биринчи басқучини иҗра қилиш муддити йеқинлап қалған болуп, америка һөкүмити өзлириниң бу келишимниң вақтини узартиш яки кәйнигә сүрүш хиялиниң йоқ икәнликини билдүргән. Буниң билән вирусниң еғир зәрбисигә учриған хитайниң буниңға қандақ инкас қайтуруши һәққидә көплигән тәхминләр оттуриға чиқиватқан болуп, мәйли қайсила җәһәттин қариғанда икки тәрәп мунасивити давамлиқ төвәнләп маңмақта икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт