Tajsiman wirusi we amérika-xitay munasiwitining kelgüsi yüzlinishi

Muxbirimiz eziz
2020-05-15
Élxet
Pikir
Share
Print
Prézidént donald tramp pénsilwaniye déngiz armiyisige qarap yolgha chiqqanda aqsarayning jenubi chimliqida muxbirlarning so'allirigha jawab bermekte. 2020-Yili 14-may, washin'gton.
Prézidént donald tramp pénsilwaniye déngiz armiyisige qarap yolgha chiqqanda aqsarayning jenubi chimliqida muxbirlarning so'allirigha jawab bermekte. 2020-Yili 14-may, washin'gton.
AP

Amérika qoshma shtatlirining tarixida amérika tupriqida yüz bergen eng axirqi zor kölemlik urush 1861-yilidin 1865-yilighiche dawam qilghan amérika ichki urushi bolup, shuningdin buyan bu xildiki urushlar yüz bermigenidi. Ene shu waqitlardin bashlan'ghan öz tereqqiyatida amérika hökümiti köp qétimlap bashqa döletlerdiki amérikagha qarshi küchlerge urush élan qilish we biwasite urushqa ishtirak qilishqa toghra kelgen waqitlarda bolsa bu urushlarning hemmisila amérika tupriqining sirtida körülgenidi.

Ötken hepte amérika prézidénti donald tramp muxbirlargha söz qilip, yéqinqi mezgillerdin buyan amérika jem'iyiti üchün eng chong xewer boluwatqan tajsiman wirusini "Eyni waqittiki pé'aril xarbor (merwayit porti) weqesi we 11-séntebir weqesidinmu éghir bolghan bir paji'e. Eslide bu weqe bizning béshimizgha kelmesliki pütünley mumkin idi" dédi.

Prézidént donald trampning bu sözide éytilghan hujumning her ikkisi amérika tarixidiki untulmas weqelerdin bolup, amérikaning 21-esirdiki tashqi siyasetlirini belgileshte zor we hel qilghuch rol oynighanliqi shuningdin kéyinki tarixta éniq eks etkenidi. Halbuki bu qétimqi wirus wabasining ene shu weqeler bilen barawer tilgha élinishi hemde bu qétimqi wirus sewebidin amérika iqtisadining éghir ziyan'gha uchrishi seweblik buning nöwettiki amérika-xitay munasiwitide némilerdin dérek béridighanliqi toghrisida köpligen pikirler otturigha chiqishqa bashlidi.

Amérikadiki eng chong aqillar merkizining biri bolghan "Amérika mu'essese instituti" ning tetqiqatchisi zek kupér bu mesile heqqide jiddiy oyliniwatqan kishilerning biri. Uning qarishiche, nöwettiki amérika-xitay munasiwitining tereqqiyatini ötken herqandaq mezgildikige qarighanda eng töwen chekke chüshüp qaldi, dep qarashqa bolidighan bolup, del mushu hal bu qétimqi wirus yuqumida eng ochuq eks etken. U bu heqte ziyaritimizni qobul qilghanda mundaq dédi:

"Shübhe qilish hajetsizki tajsiman wirusi tüpeylidin nurghun kishi hayatidin ayrildi. Bu ehwal amérikadila emes, bashqa jaylardimu shundaq boluwatidu. Shundaq bolghachqa xirislargha tolghan ichki siyasettiki bu müshkülatqa qarita prézidént donald tramp bu wirusning nedin kelgenlikini we qandaq qilip bunche edep ketkenlikini tekshürüshke küchewatidu. Amérika hökümitining yuqiri qatlimidiki köp sanliq erbablar, jümlidin prézidént we sabiq mu'awin prézidént jow baydin'ghiche bolghan kishiler mushu xil qarashqa mayil bolghachqa bu hal tebi'iy yosunda amérika-xitay munasiwitide bir zor jiddiychilikni peyda qildi. Béyjingmu bu heqte éniq uchurlar we melumatlar bilen temin étish heqqidiki teleplerni tapshuruwaldi. Bularning hemmisi yighilip ötken birnechche heptide ikki terep otturisida tolimu keskin bolghan bir meydan idé'ologiye toqunushi otturigha chiqiwatidu. Shunga méningche amérika-xitay munasiwiti mushu qétimliq tajsiman wirusi seweblik rawurus chékindi, bu hal emdi bundin kéyinki alte ayda taki bu yilqi prézidéntliq saylimining netijisi chiqquche téximu yamanlishishi mumkin."

Amérikadiki musteqil analizchi chén pokong ependi bolsa tajsiman wirusini "Pé'aril xarbor hujumi" we "11-Séntebir weqesi" ge oxshitish hadisisini amérika-xitay munasiwitidiki burulush nuqtisi yétip kelgenlikning belgisi, dep qaraydu. Uning pikriche, amérika tarixida körülüp baqmighan zor ölüm-yitim weqesige seweb bolghuchi wirus hujumi heqqide türlük texminler otturigha chiqiwatqan ehwalda ikki terep munasiwitining emdilikte ötkenkige oxshimaydighan bashqiche bir menzirini yaritidighanliqi sheksiz iken. U bu heqte söz bolghanda mundaq dédi:

"Méningche prézidént donald trampning bu sözini üch qatlamliq menige ige dep qarashqa bolidu. Birinchi, bu weqe amérika tarixida körülgen tashqi küchlerning jem'iy üch qétimliq amérika tupriqigha hujum qilish weqesining biri. Bularning hemmisi amérikagha tashqi küchlerning hujum qilishi bolup hésablinidu. Ikkinchi, bu qétimqi wirus balasida amérikada ölgen kishilerning sani aldinqi ikki qétimliq weqede ölgenlerning jem'iy sanidinmu éship ketti hemde amérika tarixidiki eng köp adem ölgen bir qétimliq tashqi hujum bolup qaldi. Üchinchi, prézidént trampning bu terzde söz qilishi bir türlük yoshurun menige ige: amérika hazir ghayet zor bir 'düshmen'ge duch kéliwatidu. Bu 'düshmen'ni hemmila kishini wehimige séliwatqan tajsiman wirusi yaki mushu wirusning yamrap kétishige biwasite sewebkar bolghan xitay kompartiyesi dep chüshinishke bolidu. Démek, mushu weqedin bashlap amérika bilen xitay otturisidiki munasiwette tüplük özgirish barliqqa kélidu. Emdi ular shériklik munasiwettimu bolmaydu, ittipaqdash yaki dostmu bolmaydu, bu sözlerning menisige qaysila nuqtidin qarisaqmu emdi amérikaning bir düshmenni tilgha éliwatqanliqini, bu düshmenning bolsa xitay kompartiyesi ikenlikini körüp yétimiz."

Bir qisim tor analizchiliri wirus wabasini amérika uchrighan tashqi küchlerning hujumigha oxshitish hadisisini tehlil qilip "Amérika hökümiti özlirige oghriliqche hujum qilghan yaponiyeni we 'islam térrorchilirini' axiri yer bilen yeksan qilip, puxadin chiqquche intiqam alghan. Shunga bu qétimqi wirusni ashu weqelerge oxshitishning özi amérikaning xitayni hergizmu bosh qoymaydighanliqining béshariti" déyishiwatqanliqi melum. Buninggha egiship amérika-xitay otturisida mushu mesile tüpeylidin küchiyiwatqan sürkilishning qoralliq toqunushqa aylinip kétishi heqqidimu pikirler otturigha chiqishqa bashlighan. Emma zek kupér bu toghrisida söz bolghanda hazirqi weziyette ikki terep otturisidiki toqunushning peqet diplomatiye sahesi bilen cheklinishi mumkinlikini, hazirche qoralliq toqunush yüz bérishning éhtimalliqi yoq déyerlik ikenlikini bildürdi.

"Méning qarishimche, hazirche bizning qolimizda bu qétimqi tajsiman wirusini xitay hökümitining gherezlik halda amérikagha tarqatqanliqi toghrisida éniq ispatlar yoq. Eger bu xildiki ispatlar peyda bolsa u chaghda bu hal pütünley bashqiche bolidu. Emma hazirqi weziyettin qarighanda ikki terep otturisidiki talash-tartish rawajlinip ikki terep otturisidiki qoralliq toqunushqa aylinish éhtimalliqi chong emes, eksiche bu sürkilish dawamliq siyasiy we diplomatiye xaraktéride bolidighandek qilidu. Prézidéntimiz derweqe bu qétim wirusning balasi heqqide söz qilip buni pé'orl-xarbor hujumi we 11-séntebir weqesige oxshatti. Méningche buningda prézidéntimiz mundaq ikki ehwalni közde tutqan: biri, bu qétimqi wirus wabasi bekla tuyuqsiz yamrap ketti؛ ikkinchisi, bu wirus tüpeylidin amérikada jan üzgen kishilerning sani tézdin zoriyip pé'orl-xarbor hujumi we 11-séntebir weqesige oxshash ghayet zor ölüm-yitim weqesi körüldi. Emma men hazirqi ehwalda xitaygha qarshi herbiy heriket otturigha chiqidu, dep qarimaymen."

Chén pokong ependi bu mesile heqqide söz bolghanda "Her bir yamanliqta bir yaxshiliq bolidu" dégendek bu qétimqi wirus wabasini emeliyette xitay hökümiti we xitay kompartiyesining qanchilik rezil bir hakimiyet ikenlikini dunyagha échip berdi, dep qaraydighanliqini bildürdi. Bolupmu Uyghurlarning milyonlap lagérlargha qamilishigha qarita dergumanda boluwatqan hemde emeliy bir heriketke ötüshke qadir bolalmaywatqan gherb dunyasi emdilikte xitay kompartiyesining yalghuz melum bir xelq üchünla emes, belki pütün insaniyet üchünmu bir ortaq xeter ikenlikini tonup yetken.

U mundaq dédi: "Derweqe bu qétimqi zor waba gherb döletliri üchün bir qétimliq untulmas sawaq boldi. Ilgiri xitay kompartiyesining shinjangdiki Uyghurlar we qazaqlarni lagérlargha qamap ziyankeshlik qiliwatqanliqi heqqide köpligen uchurlar melum bolghanda ular deslep buninggha anche ishinip ketmidi. Kéyinche ishen'gen hemde xitayni tenqidligen bolsimu, buningda resmiy bir yeng shimaylap otturigha chüshti, dégüdek emili heriket bolmighan idi. Hetta xitay kompartiyesining eyni waqittiki natsistlar gérmaniyesi peyda qilghan jaza lagérlirini yéngiwashtin qurup chiqiwatqanliqini anglighan chaghliridimu xitayning dunya iqtisadidiki pewqul'adde ornini nezerge élip, bu heqte yenila quliqini yopurup yürüwergen idi. Emma bu qétimqi zor waba xitay kompartiyesining yalghuz Uyghurlar yaki qazaqlar yaki tibetlergila zulum séliwatqan bir hakimiyet bolup qalmastin, yene wirus uchurlirini yoshurushtek wasitiler bilen dunya jama'itini otqa ittiriwatqan bir zor düshmen ikenlikini, ularning pütün dunya üchün bir ortaq tehdit ikenlikini janliq namayan qilip berdi. Halbuki buni gherb dunyasi bir qétimliq ghayet zor bedel tölesh bedilige andin chüshinip yetti."

Nöwette amérika-xitay otturisidiki soda kélishimining birinchi basquchini ijra qilish mudditi yéqinlap qalghan bolup, amérika hökümiti özlirining bu kélishimning waqtini uzartish yaki keynige sürüsh xiyalining yoq ikenlikini bildürgen. Buning bilen wirusning éghir zerbisige uchrighan xitayning buninggha qandaq inkas qayturushi heqqide köpligen texminler otturigha chiqiwatqan bolup, meyli qaysila jehettin qarighanda ikki terep munasiwiti dawamliq töwenlep mangmaqta iken.

Toluq bet