2024-Йиллиқ “шаңри-ла диялоги” да америка-хитай риқабити рошән ипадиләнгән

Вашингтондин мухбиримиз ирадә тәйярлиди
2024.06.04
Lloyd-Austin.jpg 2024-Йиллиқ “шаңри-ла диялоги” да америка мудапиә министири лойд остин(Lloyd Austin) сөзлимәктә. 2024-Йили 1-июн, сингапор.
AP Photo/Vincent Thian

2002-Йилидин буян сингапорда өткүзүлүватқан вә һинди-тинч окян райониниң хәвпсизликигә алақидар әң нопузлуқ йиғинларниң бири болуп һесаблинидиған “шаңри-ла диялоги” ниң 2024-йиллиқи 2-июн күни аяғлашти. Бу йиғин исраилийә тоқунуши, русийә-украина уруши, хитайниң тәйвән вә җәнубий деңиздики зомигәрлик һәрикәтлириниң күчийиши қатарлиқлар сәвәбидин дуня вәзийити җиддийләшкән бир пәйткә тоғра кәлгән.

Бу қетимлиқ йиғиндики бир пәрқ болса, алдинқи нөвәтлик йиғинда бир-бири билән қол елишипму көрүшмигән америка-хитай мудапиә министирлириниң айрим сөһбәткә олтуруши болуп, америка мудапиә министири лойд остин билән хитай мудапиә министири доң җүн алаһазәл 75 минут әтрапида сөһбәтләшкән. Хәвәрләрдин қариғанда, учришишта кәйпият соғуқ болуп, һәр иккила дөләтниң өз пикридә чиң турғанлиқи мәлум.

Америка мудапиә министирлиқиниң учришиштин кейин елан қилған баянатида қәйт қилинишичә, америка мудапиә министири лойд остин хитайниң тәйвән әтрапидики һәрбий һәрикәтлирини күчәйтиши вә тәйвәнгә тәһдит селишиға болған наразилиқи һәм әндишисини ипадилигән. Хитай мудапиә министири доң җүн буниңға җавабән, тәйвәнниң хитайға тәвә икәнликини илгири сүрүп туруп, американи “тәйвәнниң йеңи пирезиденти вилям ләйни тәбрикләш арқилиқ мустәқилчи күчләргә хата сигнал бәрди” дәп әйиблигән.

Америкадики “ранд тәтқиқат мәркизи” ниң һинди-тинч окян хәвпсизлики мәсилилири мутәхәссиси җонитин чам (Jonathan Cham) ниң бизгә дейишичә, учришишта һәр иккила дөләт мәсилиләрни һәл қилиш нийитини оттуриға қойған болсиму бирақ у җиддийликни пәсәйтиш үчүн йетәрлик болмиған. У бизгә елхәт арқилиқ қайтурған инкасида мундақ дегән:

“бу учришишта америкаму, хитайму наразилиқ пәйда қиливатқан мәсилиләрни һәл қилишқа болған арзусини тилға алди. Әмма хитай американи өзиниң йүксилиши вә игилик һоқуқиға хирис қилди, дәп қарайду. Америка болса хитайни чегра һалқиған бастуруш, учур вә техника җасуслуқи қилиш, ширкәтләр вә һөкүмәтләрниң мәхпийәтликини оғрилаш, начар сода адәтлири арқилиқ қанунсиз тиҗарәт қилиш қатарлиқ хәлқаралиқ қанунға уйғун болмиған һәрикәтләр билән шуғулланди, дәп әйибләйду. Диялог әслидә өз ара чүшинишни ашуруш вә җиддийликни пәсәйтиштики муһим қәдәм. Әмма икки тәрәпниң бир-биригә болған наразилиқи сәвәбидин һазир әксичә җиддийлик күчийиватиду.”

Америка вә хитай мудапиә министирлири йиғин җәрянида сөзлигән нутуқлиридиму бир-бирини қаратмилиққа игә сөзләр билән агаһландурған. Лойд остин шәнбә күнигә орунлаштурулған нутқи җәрянида хитай мудапиә министири билән болған учришишини тилға елип туруп: “хата чүшиниш вә хата һесаблаштин сақлиниш үчүн алақини сақлап қелиш интайин муһим. Мән даим ейтқинимдәк, диялог мукапат әмәс. Бу бир зөрүрийәт.” дегән һәмдә йәнә американиң һинди тинч окян дөлити икәнликини тәкитләп туруп: “биз һеч йәргә кәтмәймиз” дегән.

Лойд остин сөзидә һинди-тинч окянниң очуқлуқиға капаләтлик қилиш үчүн американиң райондики шерик дөләтлири билән болған һәмкарлиқини күчәйтиш тиришчанлиқлириниму бирмубир тилға елип өтүш арқилиқ, хитайни васитилик һалда агаһландурған.

Түркийә һаҗәттәпә университети оқутқучиси, хитай ишлири мутәхәссиси доктор әркин әкрәм әпәндиниң қаришичә, бу қетимлиқ йиғинда хитайниң баш көтүрүшиниң дуня тәртипигә бир бузғунчилиқ елип кәлгәнлики толуқ намаян болған. У мундақ дәйду:

“хитайниң баш көтүрүши хәлқара қанун асасидики дуня тәртипигә бузғунчилиқ елип кәлди. Бу һәммидин бәк, америка вә башқа ғәрб дөләтлириниң мәнпәәтигә зиянлиқ. Һазир, бу икки дөләт оттурисидики қурулма характерлик пәрқтин келип чиққан риқабәт аллиқачан башлап болди. Болупму бу йиғинда хитай мудапиә министириниң тәһдит характерлик сөзлири икки дөләтниң әмди хәвпсизлик мәсилисидә кеңишәлмәйдиғанлиқини көрситип бәрди.”

Хитай мудапиә министири доң җүн бултур 12-айда вәзипигә тәйинләнгән болуп, у “шаңри-ла диялоги” мәзгилидики тәһдит характерлик сөзлири билән алаһидә диққәт қозғиған. У 2-июн йәкшәнбә күнигә орунлаштурулған мәхсус нутқида американиң исмини биваситә тилға алмай туруп: “биз зомигәрлик вә һоқуқ сияситиниң асия-тинч окянниң мәнпәәтигә бузғунчилиқ қилишиға йол қоймаймиз. Биз һечкимниң районимизға җуғрапийәлик сиясий тоқунуш әп келишигә яки һәрқандақ иссиқ, соғуқ уруш елип келишигә йол қоймаймиз” дегән.

Доң җүн йәнә, тәйвәнниң йеңи пирезиденти ләй чиңдени вә униң қоллиғучилириға қаттиқ тәһдит селип, хитай армийәсиниң тәйвәнниң мустәқиллиқи йолидики һәр қандақ қәдәмни вәйран қилидиғанлиқини әскәрткән вә “ким тәйвәнни хитайдин бөлүшкә урунидикән, у өзи парчилинип, һалак болиду” дегәндәк ибариләрни қолланған.

Һинди-тинч окян хәвпсизлики мәсилилири мутәхәссиси җонитин чам (Jonathan Cham) ниң бизгә дейишичә, хитайниң тәйвәнгә қаритиватқан тәһдитлирини күчәйтиши америка вә униң шерик дөләтлирини һәрикәткә кәлтүргән болуп, улар һәрқандақ еһтималлиққа қарши тәйярлиқини башливәткән. У мундақ дегән:

“мениңчә америка вә униң иттипақдашлири райондики күч тәңпуңлуқини қайтидин орнитиш үчүн һәрикәткә өтти. Шәрқий җәнубий асия дөләтлиридә елип берилған рай синашларда район хәлқиниң хитай һәққидики әндишилириниң күчийиватқанлиқи мәлум болди. Һазир пакитлар шуни көрситип беридуки, американиң шериклири күнсери көпийиватиду, улар америкиға барғансери йеқинлишиватиду. Улар күнсери күчийиватқан хитайниң техиму көп земин дәталиши қилидиған, хәлқара қаидә яки қанунларни көзгә илмайдиған хитайдин дерәк беридиғанлиқини билиду.”

Җонитин чам сөзи давамида, американиң бу бурулушни асас қилип туруп, район дөләтлириниң еһтияҗ вә әндишилиригә һөрмәт қилған асаста, өз шериклириниң бихәтәрлики вә игилик һоқуқини қоллайдиғанлиқи һәққидә давамлиқ ипадә қилип туруши лазимлиқини билдүргән.

Дәрвәқә, америка дөләт мудапиә министири лойд остин “шаңри-ла диялоги” да қилған нутқида американиң район дөләтлири вә башқа шерик дөләтлири билән болған һәмкарлиқини алаһидә мәдһийәлигән болуп, у буни “йеңи ортақлиқ” дәп атиған. У шу күндики нутқида “америка райондики достлири билән бирликтә һинди-тинч окянда муһим рол ойнашни давам қилиду. . . Тәнқидчиләр вә тәшвиқатчилар бу йеңи ортақлиқ илгири сүридиған пиринсипларға қарши туриду. Улар қанун билән башқурушни рәт қилиду. Улар мәҗбурлаш вә таҗавузчилиқ арқилиқ бизниң ирадимизгә қарши турушқа тиришиду. Әмма һинди-тинч окянниң бу йеңи ортақлиқи гүзәл кәлгүсидин дерәк бериду. Биз бирликтә уни реаллиққа айландуримиз” дәп тәкитлигән.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.