Америка-хитай арисидики җиддийлик барғансери күчәймәктә

Мухбиримиз ирадә
2022.08.08
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Президент җов байден вә ши җинпиң украина мәсилисидә сөһбәтләшкән бирақ сөһбәттин бәк нәтиҗә алалмиғанлиқи мәлум Президент җов байден ақсарайдики вәзийәт өйидә тор арқилиқ хитай рәиси ши җинпиң билән сөһбәттә. 2022-Йили 18-март, вашингтон.
AP

Хитай 8-авғуст дүшәнбә күни тәйвән әтрапидики деңиз районида давамлиқ һәрбий маневир қилидиғанлиқини җакарлиди. Униң райондики деңиз тиранспорти вә һава тиранспортиға тәһдит салидиған бу һәрбий маневири америка авам палата рәиси нәнсий пелосиниң зияритидин кейин җиддийләшкән район вәзийитини йәниму җиддийләштүривәткән.

Америка бирләшмә агентлиқиниң хәвәр қилишичә, хитайниң бу маневири су асти парахотлириға қарши туруш маневириниму өз ичигә алидиған болуп, буниң болғуси таҗавузчилиқта тәйвәнни қоғдаватқан америка парахотлириға тақабил турушни мәқсәт қилғанлиқи пәрәз қилинмақтикән.

Әслидә байдин һөкүмити 5-авғуст күни хитайниң америкадики әлчисини рәсмий чақиртип, хитайниң тәйвән әтрапида башқурулидиған бомба атқанлиқини әйиблигән иди. Һалбуки, хитайниң вашингтондики әлчиханисиниң йоқури дәриҗилик әмәлдари җең чүән җүмә күнидики синлиқ ахбарат елан қилиш йиғинида, “тәйвән хитай билән американи тоқунушқа, һәтта урушқа елип баридиған наһайити аз мәсилиләрниң бири,” дегән.

Американиң ташқий ишлар министири антоний биллинкен өткән һәптә ахирида камбоджадики шәрқий-җәнубий асия әллири иттипақи рәһбәрлири билән өткүзүватқан учришиши мәзгилидә қилған сөзидә хитайниң нәнси пелосиниң зияритигә һәддин зиядә инкас қайтуруватқанлиқини әйиблигән. У: “хитай әмәлийәттә нәнсий пелосиниң тәйвән зияритини өзиниң тәйвән боғузи вә әтрапидики иғвагәрчилик һәрбий һәрикәтлирини көпәйтишниң баһаниси қиливалди,” дегән

Дәрвәқә, нурғун мутәхәсссиләрму бу мәсилидә бирдәк көз қарашқа игә болуп, улар хитайниң қәстән тәйвән боғузиниң вәзийитини яманлаштуруватқанлиқини билдүрмәктә.

CNN Телевизийәсиниң тонулған сиясәт анализчиси фарид закеряниң бу һәқтики мәхсус программисиға қатнашқан тонулған мутәхәсссләр, хитайниң бу мәсилини қәстән йоғинитишидики сәвәбләрни шәрһийләп өткән. Калифорнийә университети 21-әсир хитай тәтқиқати мәркизиниң рәиси сусан ширк ханим, хитай дөләт рәиси ши җинпиңниң алдимиздики күнләрдә ечилидиған хитай компартийәсиниң қурултийидин аввал өзиниң дөләт ичигә қаратқан сиясәтлиридики мәғлубийәткә қаритилған диққәтни башқа яққа бурашқа урунуватқанлиқини билдүргән.

У мундақ дегән: “хитайниң буниңға пәрқлиқ инкас қайтуруш имкани бар иди. Чүнки нәнсий пелосиниң тәйвән зияритидин илгири америка һөкүмити хитайға әһвални наһайити яхши чүшәндүрүп, америка һөкүмити вә дөләт мәҗлиси оттурисидики һоқуқ вә күчниң өз алдиға мустәқил икәнликини әскәрткән иди. Бирақ хитай буниңға интайин қаттиқ инкас қайтурушни таллиди. Буниң арқисидики асаслиқ һәрикәтләндүргүч күч, ши җинпиңниң ичкий сиясәтлири. У бу йил күздә 3-қетим дөләт рәислики вәзиписигә олтуридиған компартийә қурултийини ечиш алдида туриду. Униң хата сиясәтлири нәтиҗисидә иқтисад төвәнлиди, наһайити қаттиқ вирус чәкләш сиясәтлири хәлқтә наразилиқ пәйда қилди, украина урушида русийә билән һәмкарлашти, у йәнә хусусий карханичиларға йәниму илгириләп зәрбә бәрди, бу ишсизлиқниң йәниму көпийишигә йол ачти. Мана мушуларниң һәммиси ши җинпиңниң партийә қурултийи алдида ишини қейинлаштурудиған вәзийәтләрдур. Шуңа у тәйвән мәсилисини хәлқниң диққитини ичкий мәсилиләрдин бурайдиған вә армийә билән мунасивитини қоюқлаштуридиған бир пурсәткә айландурмақта.”

Мәзкур программиға қатнашқан йәнә бир мутәхәссс, җорҗи буш һөкүмити мәзгилидики ташқий ишлар министирлиқиниң сиясәт пиланлиғучиси вә һазирқи ташқий мунасивәтләр кеңиши тәтқиқат орниниң рәиси ричард хас әпәнди болуп, уму сөзидә хитайниң қәстән киризис пәйда қиливатқанлиқини тәкитлигән. У: “мәнчиму бу хитайниң таллиши, хитай киризисини билип туруп таллиди. Бу киризис нәнсий пелоси түпәйлидин пәйда болған әмәс, бәлки хитай униң зияритини баһанә қилип, өзиниң алдин пиланлап қойған һәрикәтлиригә асас селиватиду,” дегән.

Хитайниң 8-авғуст дүшәнбә күни тәйвән әтрапидики һәрбий маневирини давамлаштурмақчи болуши билән тәйвәнниң иккинчи украинаға айлинип қалмаслиқи керәклики, америка вә демократик әлләрниң бар күчи билән тәйвәнни қоғдиши керәклики һәққидики чақириқлар күчәйгән. Америка кор аналитик тәтқиқат мәркизиниң қурғучиси доктор андерс кор радийомизға елхәт арқилиқ қилған сөзидиму буни тәкитлиди.

У мундақ дегән: “хитай пакитларни өзгәртип, пелосиниң зияритигә охшаш американиң кичиккинә һәрикәтлириниму тәнқид қиливатиду. Бу әһвалда биз чоқум тәйвәнниң өзини қоғдаш иқтидарини күчәйтишимиз керәк. Уларниң таҗавузчилиқниң алдини алидиған қораллириниң сүпити вә миқдарини өстүрүш арқилиқ, тәйвәнгә болған қоллашни күчәйтишимиз керәк.”

Андерс кор әпәнди хетидә йәнә хитайниң һинди-тенч окянда қиливатқан иғвагәрчилик һәрикәтлириниң һәддидин ешип кәткәнликини әскәртип, хитай билән әмди диялог қилимән, дәп вақит исрап қилишниң орни йоқлиқини ейтқан. У мундақ дегән: “мәнчә, икки дөләт арисида сөһбәт өткүзимән дейиш вақит исрапчилиқи. Ши җинпиңниң чүшинидиғини диялог вә алақә қуруш әмәс, бәлки һәрбий вә иқтисадий җәһәттин күч синишиштур. Шуңа биз хитайни чекиндүрүш вә өзимизни қоғдаш үчүн хитайға күчлүк иқтисадий җаза йүргүзишимиз керәк.”

Дәрвәқә, хитайниң тәйвән әтрапидики һәрикәтлиригә қарши 8-авғуст күни америкаму күчлүк инкас қайтурди, йәни америка һиндистан билән хитайниң чиграсиға интайин йеқин җайда бирләшмә һәрбий маневир қилидиғанлиқини җакарлаш арқилиқ, зор диққәт қозғиди. Мәзкур маневир һиндистан билән хитайниң талаш-тартиштики чеграсидин 100 киломитир йирақлиққа тоғра келидиған болуп, бу орунда һинидистан-хитай армийәси қанлиқ тоқунушқан иди.

CNN Телевизийәсиниң хәвәр қилишичә, бу һәрбий маневир өктәбирниң оттурилирида өткүзүлидиған болуп, юқири дәриҗилик уруш мәшиқини асас қилидикән.

Америка дөләт мудапийә министирликиниң баянатчиси бирләшмә маневир һәққидики соалларға җаваб бәргәндә һиндистан билән болған һәмкарлиқни “һинди-тинч окян райониниң әркин вә хәлқараға очуқлуқи һәққидики ортақ көз қараш бу һәмкарлиқниң әң муһим амили. Бу маневир бизниң бир қатар район характерлиқ бихәтәрлик хирислирини һәл қилиш иқтидаримизни өстүрүшни мәқсәт қилған,” дәп чүшәндүргән.

Андерс кор әпәнди бу һәқтики инкасида, америка-һиндистан һәрбий маневириниң америка вә униң шериклириниң хитайни қамал қилиш үчүн барғансери һәмкарлиқни күчәйтиватқанлиқини, американиң йүз бәргүси хитай вә һиндистан тоқунушида һиндистанни қоллайдиғанлиқини намайән қилидиғанлиқини билдүрди.

Нурғунлиған көзәткүчиләр өзлириниң тивиттердики учурлирида бу қетимлиқ америка-һиндистан маневирини хитайға берилгән интайин күчлүк бир сегнал, дәп қаримақта.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.