Xudson söhbiti: xitayning amérikagha qarshi iqtisadiy kéngeymichiliki we uning ajiz nuqtiliri

Muxbirimiz jewlan
2022.09.13
Share on WhatsApp
Share on WhatsApp
Xudson söhbiti: xitayning amérikagha qarshi iqtisadiy kéngeymichiliki we uning ajiz nuqtiliri Xudson aqillar merkizi mutexessisliri élip barghan xitay hökümitining amérikagha qarshi iqtisadiy kéngeymichiliki heqqidiki neq meydan söhbitide shi jinpingning ékran'gha chiqirilghan süriti. 2022-Yili séntebir, washin'gton.
hudson.org

Nechche on yil mabeynide xitay hökümiti amérikagha qarshi iqtisadiy kéngeymichilik qiliwatqan bolup, “Bir belwagh bir yol” qurulushini emelge ashurush xitayning bu meqsetke yétishidiki eng muhim nishanigha aylan'ghan.

Yéqinda amérika xudson aqillar merkizi mutexesisliri xitayning nöwette dawam qiliwatqan gi'o-iqtisadiy qurulushliri, qolliniwatqan siyaset we wasitiliri hemde uning ajiz nuqtiliri heqqide neq meydan söhbiti élip barghan.

Xudson aqillar merkizi asiya-tinch okyan bixeterliki bölümi bashliqi patrik kronin (Patrick Cronin), aliy tetqiqatchi jon li (John Lee) we tomas déstérbérg (Thomas Duesterberg) qatarliqlar arisida élip bérilghan bu söhbette tetqiqatchi jon li teyyarlighan doklat, yeni xitayning xelq'ara iqtisadiy heriketliri heqqide bérilgen melumatlar asas qilinip, xitayning iqtisadiy jahan'girliki bayan qilin'ghan, közligen menpe'et we nishanliri körsitilgen, shundaqla xitayning küchlük we ajiz terepliri tehlil qilin'ghan؛ amérika we uning ittipaqdashlirining bu xil iqtisadiy tehditke qandaq taqabil turalaydighanliqi, yeni gherb ellirining özide bar küchidin we xitayning ajizliqidin qandaq paydilinish kérekliki heqqide qimmetlik pikir we köz qarashlar otturigha qoyulghan.

Söhbetke riyasetchilik qilghan patrik kroninning bildürüshiche, tetqiqatchi jon li bu doklatida xitayning yer sharilashqan iqtisad we ortaq hemkarliq qa'idisige emel qilmay kéliwatqanliqini hemde yéqinqi yillardin buyan tashqiy soda, teminlesh liniyesi, yuqiri pen-téxnika, kapital we pul sodisida üstünlükni igilep, amérikaning ornini élishqa urunuwatqanliqini körsitip bergen.

Tetqiqatchi jon li bu söhbette pikir bayan qilip, nöwette dunya iqtisadida körülüwatqan riqabetni 5 nuqtigha xulasilep mundaq dégen: “Birinchidin, amérika ezeldin sodigha étibar béridighan mewjut iqtisadiy qurulmisini qoghdawatidu؛ ikkinchidin, amérika bezi sahede xitay bilen sodilashmasliq yolni tutqan ehwalda, xitaymu asiya iqtisadining köp qismini igilep, amérikadin tamamen ayrilish yoligha méngiwatidu؛ amérika yuqiri téxnika, yuqiri bahaliq mehsulatlarni ishlepchiqirishqa téximu köp étibar bériwatidu؛ tötinchidin, xitaydiki éghir ijtima'iy mesililer köpiyip, iqtisadiy kéngeymchiliki tosqunluqqa uchrawatidu”.

Tetqiqatchi jon li xitayning “Bir belwagh bir yol” qurulushining bölgünchilik istratégiyesi, yeni xitayning yer sharilashqan iqtisad ramkisidin chiqip, öz aldigha “Xitay iqtisad ramkisi” shekillendürüsh istratégiyesi ikenlikini otturigha qoyghan. Xitayni merkez qilghan bu iqtisad ramkisida xitayning dölet karxaniliri yétekchi orunda turidiken؛ bu karxanilar xitayning dölet xezinisidin alghan pul bilen ghayet zor qurulushlarni élip bérip, xitayning gi'o-iqtisadiy küchi we xelq'ara tesirini kéngeytish üchün xizmet qilidiken. Xitayning dölet karxaniliri xitayning muhim iqtisadiy gewdisi bolup, eger ular dunya iqtisadida bashlamchi orun'gha ötüp qalsa, her qandaq soda kélishimi we iqtisadiy shertnamiler xitayning paydisigha mangidiken. Xitay bu jeryanda xelq'ara soda tertipi we qa'idilirige emel qilmaydiken, belki öz aldigha qa'ide tüzüp uni bashqilargha tangidiken.

Jon lining bildürüshiche, xitayning meqsiti xitay karxanilirini dunya bazirigha menggülük xoja qilish, dunyawi teminlesh liniyesi we uninggha munasiwetlik mulazimetlerde üstünlükni igilesh. Bundaq bolghanda, amérika her jehette yeklinish, iqtisadta yétim qélish, yawropa, asiya we tinch okyan rayonidiki menpe'etliridin quruq qélish, aqiwette dunyadiki eng küchlük dölet bolush ornidin ayrilip qélish xewpige duch kélidiken.

Jon li mundaq dégen: “Biz nöwette mundaq üch ishni qilishimiz kérek: birinchidin, biz némishqa xitayning iqtisad we téxnika arqiliq istratégiyelik üstünlükke érishish nishanigha taqabil turmaymiz? chünki xitay del shuning üchün dunya iqtisadida bölgünchilik qiliwatidu. Ikkinchidin, biz xitayning téxnika yéngilash istratégiyesige qarshi turushimiz kérek, chünki téxnika xitayning ilghar démokratik döletlerdin éship kétishige yardem béridu. Üchinchidin, biz xitayning ilghar téxnika we yuqiri bahaliq mehsulat bazirini igilesh we uni biwasite éksport qilish pilanigha qarshi turushimiz kérek”.

U yene yéngidin tüzülgen “Tinch okyan soda kélishimi” (TPP) arqiliq xitaygha taqabil turush pilanini otturigha qoyup mundaq dégen: “Biz bu kélishim arqiliq töwendiki 5 ishni emelge ashuralaymiz: birinchidin, istratégiyelik halqiliq kesiplerdiki teminlesh liniyesini xitaydin ayrip, yaponiye, jenubiy koriye, teywen, sin'gapor qatarliq döletlerge yötkiyeleymiz. Ikkinchidin, yuqiri téxnikiliq, qimmetlik mehsulatlarni éksport qilishta ortaq qa'ide we ölchem yaritalaymiz. Üchinchidin, mehsulatlarni bazargha sélishni qanun-nizamlargha we kishilik hoquq ölchimige ri'aye qilishqa baghliyalaymiz؛ tötinchidin, tinch okyan rayonidiki döletlerde xitayning pul-mu'amilisige chétilmighan iqtisad menbesi tapalaymiz؛ beshinchidin, her qaysi döletlerning amérika bilen hemkarlishishigha yol achalaymiz, shundaqla xitayning iqtisadiy bulangchiliqigha taqabil turalaydighan iqtisad organlirini qurup chiqalaymiz”.

Jon lining bildürüshiche, hazir xitayning amérika bilen yawropadin kirgüzgen sün'iy eqil, ilghar mashina adem, birikme matériyal we yéngi ewlad toplashturulghan tok yoli sahesidiki téxnikisini cheklesh nahayiti muhim iken. Xitayning téxnikida yéngiliq yaritish sewiyisi töwen bolsimu, ilghar téxnikiliq mehsulatlarni import qilish, arqidin ularning téxnikisini oghrilap özgertish arqiliq üstünlük qazinish mahariti yuqiri iken. Ötken on yilda xitayning chet el shérikchilikidiki xususiy karxanilirining 80 pirsenti yéngi mehsulatlarni tetqiq qilishqa köplep meblegh ajratqan bolup, köpinchisining bash shitabi amérikada iken. Shunga amérika hökümiti xitaydin kéliwatqan bu mebleghlerni qattiq tekshürüp, xitayning téxnika oghrilash qilmishigha zerbe bérishi kérek iken.

Tetqiqatchi tomas déstérbérg jon lining bu doklatigha yuqiri baha bérip, gherb elliri bilen xitayni merkez qilghan iqtisadiy, siyasiy rayon otturisidiki riqabettin bashqa, xitay bilen sherqiy jenubiy asiya elliri otturisidiki riqabetningmu muhim bir küresh meydani ikenlikini bildürgen. Uning qarishiche, bu doklatta xitay iqtisadining ajiz we öz-özige zit terepliri yoritip bérilgen. Xitay bir yaqtin ma'ashni östürüsh arqiliq istémalni ashurmaqchi bolghan, emma bir yaqtin erzan mal ishlepchiqirishqa étibar bergen we ish heqqini töwen bergen. Halbuki xitay karxaniliri erzan mal arqiliq dunya bazirini igilimekchi bolghan. Bu doklatta yene ukra'inagha hujum qilghan rusiyeni qollighan xitaydin agah bolushqa chaqiriq qilin'ghan. Bularning hemmisi yawropani xitaygha birliship qarshi turushqa qayil qilalaydighan yéterlik sewebler iken.

Söhbetning axirida jon li anglighuchilardin kelgen “Xitay kelgüside rusiyening ottura asiyadiki ornini igilemdu?” dégen so'algha jawab bérip mundaq dégen: “Bu doklatta déngiz iqisadini bekrek tilgha élishim, xitay üchün ottura asiya muhim emes dégenlikim emes. Menche, déngiz iqtisadi amérika we awstraliye qatarliq ittipaqdash döletler üchün téximu muhim. Ottura asiyagha kelsek, siz oylighandek, xitay rusiyening ornini élishi mumkin. Emma amérikadek démokratik döletler ottura asiyada tereqqiy qilishqa mas kelmeydu, chünki ottura asiyadiki döletlerning tüzümi perqliq, hökümiti chirik. Amérika shirketlirimu ottura asiyagha kirip bolalmaydu”.

Tetqiqatchi jon lining qarishiche, xitay özining bayliqini namrat, qalaq, chirik döletlerge serp qilip tügetse uninggha yol qoyush kérek. Chünki xitayning meblighi ya qaytip kélidu, ya kelmeydu. Emma amérika yuqiri iqtisadiy ünüm yaritidighan jaylargha, bolupmu sherqiy jenubiy asiya döletlirige meblegh salsa, iqtisadiy jehette paydisi bolghandin bashqa, xitayning bu rayonlardiki tesirini cheklesh jehette ijabiy rol oynaydu.

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.