"дипломатийә" журнили: хитай риқабити американи күчләндүрүшкә ярдәм берәләйду

Мухбиримиз җәвлан
2020-12-08
Share
Америка президенти доналд трамп билән хитай рәиси ши җинпиң г-20 йиғинида. 2019-Йили 29-июн, осака, японийә.
AP

Америка билән хитай мунасивитиниң яманлишиши пүтүн дуняниң диққәт нәзәридә туруватқан бүгүнки күндә, бундақ әһвалниң қачанғичә давамлишидиғанлиқи, шундақла кейинки нөвәтлик америка һөкүмитиниң хитайға қандақ сиясәт йүргүзидиғанлиқи тоғрулуқ һәр түрлүк мулаһизиләр оттуриға чиқмақта.

Америкада чиқидиған "дипломатийә" журнилида йеқинда "хитай риқабити американи күчләндүрүшкә ярдәм берәләйду" намлиқ мақалә елан қилинған болуп, униңда риқабәт немә үчүн америкадики "заваллиққа йүзлиниш" тәрәпдарлириниң хаталишидиғанлиқини қайта испатлиялайду? дегән мәсилигә җаваб берилгән.

Мақалидә асасән хитайниң америка билән риқабәтлишиши американи күчләндүриду, америка заваллиққа йүзләнди дегүчиләр ахирида йәнила хаталишиду, чүнки америка тарихта һәр қетимлиқ иқтисадий вә сиясий кризисқа учриғанда униңдин ғалиб кәлгән. Америка өзини үзлүксиз тәңшәп, күчәйтип баралайдиған дөләт, американиң өзини тәрәққий қилдуруш имканийити йәнила кәң, шуңа америка хитайдин келидиған хирсни пурсәткә айландуруп өзини қайта гүлләндүрәләйду дегән нуқтиәзәр йоритип берилгән.

Мақалидә ейтилишичә, америкадики кризис туйғуси тарихтин бери мәвҗут, әмма һәр қетимлиқ кирзистин кейин бир тәрәққият вә гүллиниш барлиққа кәлгән. Мәсилән, 1930-йилдики иқтисадий кирзиста америка хараблишип кәткән, әмма президент розвелит йеңи сиясәт йүргүзүп америка иқтисадини қайта гүлләндүргән; тәтқиқат орунлири вә маарипқа һөкүмәттин ярдәм бериш арқилиқ американи пән-техникида алдида маңидиған дөләткә айландурған. Америка 60-, 70-йиллардики сиясий давалғуш, 80-йиллар вә 90-йилларниң башлиридики малийә кризиси мәсилиләргә дуч кәлгән; әмма америка учур техникиси инқилавидин пайдилинип қайтидин күчлүк дөләткә айланған. 2008-Йилдики иқтисадий кризис вә хитайниң американи аҗизлитип дуня хоҗайинлиқини талишиш урунушлири американи қайта кризисқа дучар қилған болуп, бәзи сиясий анализчилар "америка заваллиққа йүзлиниватиду, әгәр өзини ислаһ қилмиса нәччә он йилдин кейин қалақ дөләткә айлинип қалиду" дегән қарашни оттуриға қойған.

Бу мақалидә "америка заваллиққа йүзләнди" дәйдиған бу хил тәқдирчилиқ идийәсиниң хата икәнлики оттуриға қоюлған болуп, "америка үчүн ейтқанда аҗизлишиш вә хараплишишни бир хил иҗтимаий һадисә дегәндин көрә уни бир хил таллаш дегән түзүк; америка һәр қетим кризисқа патқанда икки партийә һәмкарлишип чиқиш йоли издәйду. Америка һазир хитайниң риқабитигә дуч келиватқан бүгүнкидәк вәзийәттә икки партийәниң ортақ пикир, ортақ нишанға келиши дәл мушуни испатлайду. Америка чоқум хитайниң риқабитигә тақабил туруши керәк" дейилгән.

Бу мақалидә хитай америка үчүн хәтәрлик дүшмән әмәс, бәлки иқтисадий тәрәққият вә дуняниң байлиқини талишишта америкаға риқабәт елан қиливатқан дөләт дегән қараш тәкитләнгән болуп, "әгәр америка һөкүмити хитайниң булаңчилиқ характерини алған иқтисадий һәрикитигә қарши туруп, америкадики хизмәт пурситини сақлап қалмақчи болса ишләпчиқириш, тәминләш вә импортқа мунасивәтлик учурларни бирләштүридиған бир ишханини тәсис қилиши керәк. Хитайниң башламчи карханилири билән болидиған риқабәттә базарға тайинипла ғәлибә қазанғили болмайду, чоқум пән-техникиға мәбләғ селишни қоллаш, ишчиларни йөләш лазим" дейилгән.

Сиясий көзәтчи илшат һәсән әпәнди америка билән хитай мунасивитидә иқтисадий риқабәттин башқа йәнә аң вә мәдәнийәт тоқунушиниң мәвҗут икәнликини, америка башчилиқидики ғәрб дунясиниң "илғар мәдәнийәт чоқум үстүнлүкни сақлиши керәк" дегән дуня қарашта чиң туруп, хитайға қаратқан сияситини шуниңға қарап бәлгиләйдиғанлиқини оттуриға қойди.

Бу мақалидә йәнә мундақ дейилгән: "әгәр байдин һөкүмити хитай қәртини ойнимақчи болса наһайити еһтият қилиши керәк. Хитай билән болидиған риқабәттә униң билән тоқунушниң яки иккинчи қетимлиқ соғуқ мунасивәтләр уруши қилишниң һаҗити йоқ. Американиң асиялиқ америкилиқларни қоғдаш мәсулийити бар, америка һөкүмити чоқум хитай компартийәси билән хитай хәлқини вә америкалиқ хитайларни бир-биридин пәрқләндүрүши, сиясий от қуйруқлуқ вә ирқчилиқ қилишқа йол қоюлмайдиғанлиқи һәққидә балдуррақ сигнал бериши керәк".

Илшат һәсән әпәнди американиң өз вақтида инсанларни коммунизм апитидин қутқузуш үчүн совет иттипақи билән соғуқ мунасивәтләр урушиға киргәнликини, лекин бүгүнки дәврниң униңға охшимайдиғанлиқини, америка билән хитай оттурисида ундақ урушниңму болмайдиғанлиқини оттуриға қойди.

Бу мақалидә американиң буниңдин кейинки хитай сиясити һәққидә мундақ дейилгән: "хитайға иҗадий сиясәтләрни йүргүзүш арқилиқ америка өзини күчләндүрәләйду һәмдә хәлқарадики риқабәт күчини ашуралайду, америка рәһбәрлириму американи заваллиққа йүзлиништин сақлап қалалайду. Һалбуки улар буниңлиқ биләнла тохтап қалмаслиқи, актип усулларни издәп тепип хәлқни иттипақлаштуруп, демократийиниң ролини җари қилдуруши, әркин милләтпәрвәрликни тәкитлиши керәк".

Илшат һәсән әпәнди ғәрб мәдәнийити асасида шәкилләнгән демократийә системисиниң һәр қетим кризис вә тәһдиткә учриғанда һаман үстүнлүкни игиләп келиватқанлиқини, әмма хитай мәдәнийитидә демократийә вә әркинлик дегән нәрсиниң асасән йоқлуқини, шуңа американиң бу риқабәттә һаман ғалиб келидиғанлиқини билдүрүп: "кесип ейталаймәнки, америка бу күрәштә хитайни мәғлуп қилиду, әмма буниңға вақит кетиду" деди.

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт