Анализчилар: "җов байден билән йошихеди суганиң бирләшмә баянати хитайға қарши туруш иттипақиниң йеңи дәвридин бешарәт бериду"

Мухбиримиз җәвлан
2021-04-19
Share
Анализчилар: Америка президенти җов байден билән японийә баш вәзири йошихиде суга мухбирларға бәргән бирләшмә баянат йиғини. 2021-Йили 16-апрел, вашингтон.
REUTERS

Америка президенти җов байден билән японийә баш вәзири йошихиде суга 16-апрел (җүмә күни) ақ сарайда сөһбәт өткүзгән вә мухбирларға бирләшмә баянат бәргән болуп, бу җов байдин президент болғандин буян тунҗи қетим бир дөләт башлиқини ақсарайда күтүвелиши вә бирләшмә баянат бериши һесаблинидикән.

Бирләшмә баянат бериш йиғинида җов байден өзиниң баянатида америка билән японийәниң изчил давамлишип келиватқан достлуқи вә һәмкарлиқини тәкитләш билән биргә һинди-тинч окян бихәтәрлики, хәлқара иқтисадий тәртип, демократийә вә кишилик һоқуқни қоғдаш җәһәттики ортақ мәйданини билдүргән. японийә баш министири суга хитайниң күчлинишиниң шималий корейәгә көрситиватқан тәсири вә буларниң шәрқий җәнубий асияға болуватқан тәһдитини алаһидә тилға алған болуп, иқтисадий һәмкарлиқни күчәйтип ортақ гүллиниш үчүн америка билән бирлишип, районлар ара дөләт бихәтәрлики, тор-алақә бихәтәрлики вә техника һәмкарлиқини давамлиқ илгири сүрүшниң муһимлиқини билдүргән.

Америка һөкүмәт торида елан қилинған бирләшмә баянатта мундақ дейилгән: "бүгүн америка билән японийә һинди-тинч окян вә дуняниң һәр қайси җайлиридики тинчлиқ вә бихәтәрлик үчүн мустәһкәм иттипақ орнатти. Икки дөләтниң арилиқи йирақ болсиму әркинлик, демократийә, кишилик һоқуқ, қанун-түзүм, хәлқара қанун, көп тәрәплимилик әркин вә адил болған иқтисадий тәртип қатарлиқ қиммәт қарашлиримиз вә ортақ принсиплиримиз бизни иттипақлаштуриду".

Мәзкур баянатта американиң японийә билән һәмкарлишип дуня пән-техника саһәсидики йетәкчилик орнини сақлайдиғанлиқи, корона вирусини аяғлаштуруш үчүн ортақ тиришчанлиқ көрситидиғанлиқи, һәрбий вә сиясий бирликни күчәйтип, қошна районлар бихәтәрликини қоғдайдиғанлиқи, җүмлидин японийәниң өзини қоғдаш җәһәттики һәрбий күчини ашурушиға вә хитай көз тикиватқан япон араллирини қоғдишиға ярдәм беридиғанлиқи, хитайниң иқтисад вә башқа васитиләрни қоллинип хәлқара тәртипкә бузғунчилиқ қилишиға йол қоймайдиғанлиқи билдүрүлгән.

Истратегийә тәтқиқатчиси әркин әкрәм әпәнди хитай тәһдитигә тақабил туруш үчүн японийәниң өзини күчләндүрүш билән америка билән һәмкарлишидиғанлиқини, шундақла хитай билән болидиған иқтисадий мунасивәткиму сәл қаримайдиғанлиқини билдүрди.

Бу баянатта йәнә уйғур райони вә хоңкоң мәсилиси тилға елинип мундақ дейилгән: "биз хоңкоң вә шинҗаң уйғур аптоном районидики кишилик һоқуқ әһвалиға күчлүк диққәт қиливатимиз. Америка билән японийә хитай билән бу һәқтә очуқ сөзлишишниң муһимлиқини тонуп йәтти вә зөрүр тепилғанда икки дөләт ортақ көңүл бөлидиған саһәләрдә хитай билән һәмкарлишишқа болидиғанлиқини билдүрди".

Японийә баш вәзири суга америкиға келиштин илгири америкадики нопузлуқ истратегийәлик тәтқиқат орунлиридин бири болған ранд тәтқиқат җәмийитиниң хитай ишлири мутәхәсиси скоти харолд (Scott Harrold) "җов байден билән көрүшүш японийә үчүн ейтқанда хитайдики ирқий қирғинчилиқни әйибләшниң бир пурсити" намлиқ обзор елан қилған болуп, иқтисад вә дөләт бихәтәрликини ойлишип хитайдики ирқий қирғинчилиқ җинайитигә сүкүт қилип келиватқан японийәниң бу қетимқи пурсәттин пайдилинип, америка билән бир сәптә туруп хитайға тақабил турушта актип қәдәм елишиниң әң тоғра истратегийә вә муһим тарихий йүзлиниш икәнликини оттуриға қойған.

У зияритимизни қобул қилип мундақ деди: "растини ейтқанда, америка, әнглийә, явропа иттипақи, канада вә башқа дөләтләрниң, вә бәлким японийәниң кәлгүсидә хитайниң җинайитини ирқий қирғинчилиқ вә инсанийәткә қарши җинайәт дәп әйиблиши хитайниң уйғур вә башқа түркий милләтләргә йүргүзүватқан бу җинайитини тохтиталмисиму, хитайға бесим қилалайду, хитайниң бу җинайәтни давам қилишта төләйдиған бәдилини еғирлаштуриду дәп ойлаймән. Мениңчә, японийәниң аваз чиқириши наһайити муһим, чүнки японийәниң хитайниң иқтисадиға көрситидиған тәсири наһайити чоң. Йәнә келип, японийә кишилик һоқуқ, демократийә, қанун-түзүмгә көңүл бөлидиған дөләт дәп қарилиду. японийә әгәр хитайға қарши сөзләп қойса хитай башқа дөләтләргә тәһдит салғанға охшаш японийәгиму иқтисад вә район бихәтәрлики җәһәттин тәһдит селиши мумкин, японийә хитайни ирқий қирғинчилиқ җинайити билән әйиблигән тәқдирдиму хитайни у җинайәттин қол үздүрәлиши натайин, бу мәқсәткә йетиш һазирчә тәс".

Президент җов байден билән баш вәзир суганиң бу қетимлиқ учришиши көплигән анализчилар тәрипидин "хитайға қарши иттипақниң йеңи дәвриниң башлиниши" дәп тәрипләнгән. Уларниң қаришичә, узун йиллардин бери хитайға еһтият билән муамилә қилип кәлгән японийәниң бу қетимқи дипломатик паалийити америка билән японийәниң хитайға қарши иттипақини күчәйтипла қалмай, америка башчилиқидики барлиқ демократик әлләрниң хитайға бирликтә қарши туруш сепини мустәһкәмләйдикән.

Скот харолд әпәнди америка билән японийә рәһбәрлириниң бу қетимлиқ учришишидин кейин японийәниң хитайға ашкара қарши чиқиши вә хитайниң җинайитини әйиблиши мумкинликини тилға елип мундақ деди: "чоқум шундақ болиду дегили болмисиму, униң мумкинчилики бар. Мақаләмдә японийәни тилға елишимдики сәвәб у йәттә дөләт иттипақидики муһим дөләт, сизму диққәт қилдиңиз, японийә хитайға ашкара җаза йүргүзмиди, һиндонезийә, һиндистан, корейә вә көплигән мусулман дөләтләр хитайниң җинайи қилмишлирини биваситә әйиблимиди. Әпсуслинарлиқи шуки, хитайға қарши һәрикәт қоллинип униңға еғир бесим қилидиған дөләтләрниң сани йетәрлик әмәс, шундақла хитайниң бу қилмишини өзгәртидиған қандақ һалқилиқ усулниң барлиқиму ениқ әмәс. Һазир лагерда қийниливатқан шу кишиләрниң көп вақти қалмиди, улар чоқум балдуррақ әркинликкә чиқиши керәк. японийәни буни "ирқий қирғинчилиқ" дәп етирап қилишқа җиддий чақиришимдики сәвәб әнә шу. японийәниң туюқсиз бундақ қарар чиқиришидин анчә үмидим йоқ, әмма шундақ қилиши керәк".

Әркин әкрәм әпәнди уйғурлар мәсилисиниң американиң билән японийәниң хитай билән болған мунасивәтлиридә муһим орун тутидиғанлиқини билдүрүп мундақ деди: "америка билән японийәниң кишилик һоқуқ, йәни уйғурлар мәсилисидә хитайға бесим қилиши бир тәрәптин хитайни бу җинайитини тохтитишқа қистиши мумкин; йәнә бир җәһәттин, хитайни териктүрүп, уйғурларни техиму бастурушқа сәвәб болуши мумкин".

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт