Analizchilar: "Jow baydén bilen yoshixédi suganing birleshme bayanati xitaygha qarshi turush ittipaqining yéngi dewridin bésharet béridu"

Muxbirimiz jewlan
2021-04-19
Share
Analizchilar: Amérika prézidénti jow baydén bilen yaponiye bash weziri yoshixidé suga muxbirlargha bergen birleshme bayanat yighini. 2021-Yili 16-aprél, washin'gton.
REUTERS

Amérika prézidénti jow baydén bilen yaponiye bash weziri yoshixidé suga 16-aprél (jüme küni) aq sarayda söhbet ötküzgen we muxbirlargha birleshme bayanat bergen bolup, bu jow baydin prézidént bolghandin buyan tunji qétim bir dölet bashliqini aqsarayda kütüwélishi we birleshme bayanat bérishi hésablinidiken.

Birleshme bayanat bérish yighinida jow baydén özining bayanatida amérika bilen yaponiyening izchil dawamliship kéliwatqan dostluqi we hemkarliqini tekitlesh bilen birge hindi-tinch okyan bixeterliki, xelq'ara iqtisadiy tertip, démokratiye we kishilik hoquqni qoghdash jehettiki ortaq meydanini bildürgen. Yaponiye bash ministiri suga xitayning küchlinishining shimaliy koréyege körsitiwatqan tesiri we bularning sherqiy jenubiy asiyagha boluwatqan tehditini alahide tilgha alghan bolup, iqtisadiy hemkarliqni kücheytip ortaq güllinish üchün amérika bilen birliship, rayonlar ara dölet bixeterliki, tor-alaqe bixeterliki we téxnika hemkarliqini dawamliq ilgiri sürüshning muhimliqini bildürgen.

Amérika hökümet torida élan qilin'ghan birleshme bayanatta mundaq déyilgen: "Bügün amérika bilen yaponiye hindi-tinch okyan we dunyaning her qaysi jayliridiki tinchliq we bixeterlik üchün mustehkem ittipaq ornatti. Ikki döletning ariliqi yiraq bolsimu erkinlik, démokratiye, kishilik hoquq, qanun-tüzüm, xelq'ara qanun, köp tereplimilik erkin we adil bolghan iqtisadiy tertip qatarliq qimmet qarashlirimiz we ortaq prinsiplirimiz bizni ittipaqlashturidu".

Mezkur bayanatta amérikaning yaponiye bilen hemkarliship dunya pen-téxnika sahesidiki yétekchilik ornini saqlaydighanliqi, korona wirusini ayaghlashturush üchün ortaq tirishchanliq körsitidighanliqi, herbiy we siyasiy birlikni kücheytip, qoshna rayonlar bixeterlikini qoghdaydighanliqi, jümlidin yaponiyening özini qoghdash jehettiki herbiy küchini ashurushigha we xitay köz tikiwatqan yapon arallirini qoghdishigha yardem béridighanliqi, xitayning iqtisad we bashqa wasitilerni qollinip xelq'ara tertipke buzghunchiliq qilishigha yol qoymaydighanliqi bildürülgen.

Istratégiye tetqiqatchisi erkin ekrem ependi xitay tehditige taqabil turush üchün yaponiyening özini küchlendürüsh bilen amérika bilen hemkarlishidighanliqini, shundaqla xitay bilen bolidighan iqtisadiy munasiwetkimu sel qarimaydighanliqini bildürdi.

Bu bayanatta yene Uyghur rayoni we xongkong mesilisi tilgha élinip mundaq déyilgen: "Biz xongkong we shinjang Uyghur aptonom rayonidiki kishilik hoquq ehwaligha küchlük diqqet qiliwatimiz. Amérika bilen yaponiye xitay bilen bu heqte ochuq sözlishishning muhimliqini tonup yetti we zörür tépilghanda ikki dölet ortaq köngül bölidighan sahelerde xitay bilen hemkarlishishqa bolidighanliqini bildürdi".

Yaponiye bash weziri suga amérikigha kélishtin ilgiri amérikadiki nopuzluq istratégiyelik tetqiqat orunliridin biri bolghan rand tetqiqat jem'iyitining xitay ishliri mutexesisi skoti xarold (Scott Harrold) "Jow baydén bilen körüshüsh yaponiye üchün éytqanda xitaydiki irqiy qirghinchiliqni eyibleshning bir pursiti" namliq obzor élan qilghan bolup, iqtisad we dölet bixeterlikini oyliship xitaydiki irqiy qirghinchiliq jinayitige süküt qilip kéliwatqan yaponiyening bu qétimqi pursettin paydilinip, amérika bilen bir septe turup xitaygha taqabil turushta aktip qedem élishining eng toghra istratégiye we muhim tarixiy yüzlinish ikenlikini otturigha qoyghan.

U ziyaritimizni qobul qilip mundaq dédi: "Rastini éytqanda, amérika, en'gliye, yawropa ittipaqi, kanada we bashqa döletlerning, we belkim yaponiyening kelgüside xitayning jinayitini irqiy qirghinchiliq we insaniyetke qarshi jinayet dep eyiblishi xitayning Uyghur we bashqa türkiy milletlerge yürgüzüwatqan bu jinayitini toxtitalmisimu, xitaygha bésim qilalaydu, xitayning bu jinayetni dawam qilishta töleydighan bedilini éghirlashturidu dep oylaymen. Méningche, yaponiyening awaz chiqirishi nahayiti muhim, chünki yaponiyening xitayning iqtisadigha körsitidighan tesiri nahayiti chong. Yene kélip, yaponiye kishilik hoquq, démokratiye, qanun-tüzümge köngül bölidighan dölet dep qarilidu. Yaponiye eger xitaygha qarshi sözlep qoysa xitay bashqa döletlerge tehdit salghan'gha oxshash yaponiyegimu iqtisad we rayon bixeterliki jehettin tehdit sélishi mumkin, yaponiye xitayni irqiy qirghinchiliq jinayiti bilen eyibligen teqdirdimu xitayni u jinayettin qol üzdürelishi natayin, bu meqsetke yétish hazirche tes".

Prézidént jow baydén bilen bash wezir suganing bu qétimliq uchrishishi köpligen analizchilar teripidin "Xitaygha qarshi ittipaqning yéngi dewrining bashlinishi" dep teriplen'gen. Ularning qarishiche, uzun yillardin béri xitaygha éhtiyat bilen mu'amile qilip kelgen yaponiyening bu qétimqi diplomatik pa'aliyiti amérika bilen yaponiyening xitaygha qarshi ittipaqini kücheytipla qalmay, amérika bashchiliqidiki barliq démokratik ellerning xitaygha birlikte qarshi turush sépini mustehkemleydiken.

Skot xarold ependi amérika bilen yaponiye rehberlirining bu qétimliq uchrishishidin kéyin yaponiyening xitaygha ashkara qarshi chiqishi we xitayning jinayitini eyiblishi mumkinlikini tilgha élip mundaq dédi: "Choqum shundaq bolidu dégili bolmisimu, uning mumkinchiliki bar. Maqalemde yaponiyeni tilgha élishimdiki seweb u yette dölet ittipaqidiki muhim dölet, sizmu diqqet qildingiz, yaponiye xitaygha ashkara jaza yürgüzmidi, hindonéziye, hindistan, koréye we köpligen musulman döletler xitayning jinayi qilmishlirini biwasite eyiblimidi. Epsuslinarliqi shuki, xitaygha qarshi heriket qollinip uninggha éghir bésim qilidighan döletlerning sani yéterlik emes, shundaqla xitayning bu qilmishini özgertidighan qandaq halqiliq usulning barliqimu éniq emes. Hazir lagérda qiyniliwatqan shu kishilerning köp waqti qalmidi, ular choqum baldurraq erkinlikke chiqishi kérek. Yaponiyeni buni "Irqiy qirghinchiliq" dep étirap qilishqa jiddiy chaqirishimdiki seweb ene shu. Yaponiyening tuyuqsiz bundaq qarar chiqirishidin anche ümidim yoq, emma shundaq qilishi kérek".

Erkin ekrem ependi Uyghurlar mesilisining amérikaning bilen yaponiyening xitay bilen bolghan munasiwetliride muhim orun tutidighanliqini bildürüp mundaq dédi: "Amérika bilen yaponiyening kishilik hoquq, yeni Uyghurlar mesiliside xitaygha bésim qilishi bir tereptin xitayni bu jinayitini toxtitishqa qistishi mumkin؛ yene bir jehettin, xitayni tériktürüp, Uyghurlarni téximu basturushqa seweb bolushi mumkin".

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet