Йеңи "соғуқ мунасивәтләр уруши" қандақ болиду?

Мухбиримиз җәвлан
2021-04-06
Share
Йеңи Америка-хитай юқири дәриҗилик әмәлдарлириниң 18-март америкиниң аляска штатидики анкориҗ шәһиридә башланған сөһбәт көриниши _ кирштүрмә сүрәт
RFA/Sintash

Йеқиндин буян "ню-йорк вақти гезити" обзурчилири дуняниң барғансери демократийә вә мустәбитликтин ибарәт икки сәпкә айриливатқанлиқини оттуриға қоюп келиватқан болуп, "демократик әлләр" билән "мустәбит дөләтләр" ниң дуня сәһнисидики орни, мәйдани вә нишани рошән ипадилинипла қалмай, улар оттурисидики риқабәт вә қаршилиқму барғансери күчәймәктә икән. Америка билән хитай бу икки сәпниң әң алдидики вәкиллири болуп, һәр иккиси өз әтрапиға өзлирини қоллиғучи дөләтләрни җәлп қилиш вә иттипақдашлирини топлаш үчүн һәрикәт қилмақтикән.

Истратегийә тәтқиқатчиси әркин әкрәм әпәнди америка билән хитай оттурисида барлиққа кәлгән бу йеңи типтики "соғуқ мунасивәтләр уруши" ниң әмәлийәттә һәр икки тәрәпниң өз иттипақдашлирини йениға тартиш билән шәкиллиниватқанлиқини оттуриға қойди.

"бломберг агентлиқи" торида 3-апрел елан қилинған бир мақалидә көрситилишичә, америка вәкилликидики демократик дөләтләр билән хитай вәкилликидики мустәбит дөләтләрниң риқабити вә зиддийити илгири америка билән совет иттипақи арисида узун мәзгил давамлашқан "соғуқ мунасивәтләр уруши" динму мурәккәп бир қаршилишиш вәзийити шәкилләндүридикән. Йәни 21-әсирдә пәйда болған бу йеңи "соғуқ мунасивәтләр уруши" америка билән хитай арисидила чәклинип қалмай, көплигән дөләтләргә кеңийидикән. Демократийә билән мустәбитликтин ибарәт бу икки идеологийә шәкли әслидә өз ичидә ихтилап вә қаршилиқ болмиған җайлардиму рошән бөлүнүш вә тоқунуш пәйда қилидикән.

Сиясий көзәтчи илшат һәсән кона "соғуқ мунасивәтләр уруши" билән йеңи "соғуқ мунасивәтләр уруши" оттурисидики пәрқни чүшәндүрүп мундақ деди: "бурунқи соғуқ мунасивәтләр уруши ноқул һалдики идеологийә тоқунуши иди. Һазирқиси болса америка башчилиқидики демократик әлләр билән хитай милләтчилики вә хитайниң кеңәймичилик сиясити оттурисидики тоқунуштин ибарәт".

Мәзкур мақалидә көрситилишичә, коммунизм лагериға тәвә совет билән хитайниң мунасивити бузулғандин кейин, америка хитай билән йеқинлишиш арқилиқ советқа тақабил турған. Америка йәнә коммунист хитайни коммунист вейтнамға қарши урушқа салған. Һалбуки, бүгүнки күндә вийетнам америка билән хелила йеқин. Өз вақтида һиндистанму америка билән советниң риқабитидин пайдилинип, һәр икки тәрәптин тәң нәп елип өзини оңшивалған. Пакистанму америка рәһбәрликидики коммунизмға қарши сәпкә қетилған, шундақла хитай билән ака-инилиқ мунасивәт орнитип өзини күчәйтивалған. Һалбуки, бүгүн бу дөләтләр "демократик дөләтләр иттипақи" билән "мустәбит дөләтләр иттипақи" дин бирни таллашқа тоғра кәлсә, көпинчә дөләтләр йәнила һәр иккисини таллайду, чүнки уларниң башқичә йолни таллиши наһайити тәс. Һиндонезийә билән вейтнамму америкиға тайинип хитайға тақабил турушни ойлайду, әмма уларниң иқтисадий хитайға беқинип қалған болуп, хитайдин мунасивәтни үзүшни халимайду.

Әркин әкрәм әпәнди әгәр йеңи типтики "соғуқ мунасивәтләр уруши" йүз берип қалса, америка билән хитайға тәң тайинип қалған дөләтләрниң наһайити қийин таллашқа дуч келидиғанлиқини, әгәр икки чоң дөләтниң тоқунушидин пайдилинип, оттуридин пайда алимән десә буниң бәдилиниңму еғир болидиғанлиқини билдүрди.

Анализчиларниң қаришичә, бүгүнки дуняниң сиясий вәзийити коммунизм билән әркин капитализм оттурисидики зиддийәттин һалқип кәткән болуп, коммунист хитайниң тәрәққият үчүн васитә таллимайдиған кеңәймичилик йоли дуняниң вәзийитини мурәккәпләштүрүвәткән. Хитай һөкүмити демократик әлләрниң аҗизлиқидин пайдилинип мустәбитликни базарға селиватқан, коммунизм идиологийәсини қоғдап, фашизмлиқ сиясәт йүргүзүватқан бүгүнки күндә дуняда демократийә билән мустәбитлик оттурисидики күрәш давамлиқ күчийиду. Өзини әркин базар игиликиниң тәшәббусчиси дәп ативалған коммунист хитай һөкүмити өзини дуня тәрәққиятидики өрнәк, мувәппәқийәтниң үлгиси дәп тәшвиқ қилиштин тохтап қалмайду. Хитай һөкүмити америка билән мунасивәтни яхшилашқа тиришқан тәқдирдиму, униң ахирқи мәқсити йәнила америкини мәғлуп қилиш, демократийә вә әркинликниң қоғдиғучиси болған бу дөләтни паләч һалға чүшүрүп, өзи йетәкчи орунға өтүш, һакиммутләқ сиясити вә тәсирини пүтүн дуняға һаким қилиш.

Әркин әкрәм әпәнди америка билән хитай оттурисидики бу соғуқ мунасивәтләр урушиниң нәтиҗисиниң уйғурлар мәсилисигә биваситә алақидар икәнликини оттуриға қоюп мундақ деди: "бу йеңи типтики соғуқ мунасивәтләр уруши давамлашса һәм америка ғәлибә қилип қалса уйғурлар үчүн наһайити пайдилиқ вәзийәт яритилиду. Әгәр хитай ғәлибә қилип қалса, һазир уйғур дәвасида қолға кәлтүрүлгән бәзи утуқларму қолдин кетиду".

Илшат һәсән әпәнди уйғурлар мәсилисиниң бу йеңи соғуқ мунасивәтләр урушидики орни вә тәрәққият бошлуқи һәққидә тохтилип мундақ деди: "америка башчилиқидики демократик әлләрниң хитай билән болуватқан бу зиддийити уйғурларниң кәлгүси үчүн пайдилиқ. Уйғурлар америка йетәкчиликидики ғәрбниң әркинлик, демократийә, кишилик һоқуқ, баравәрлик байриқини егиз көтүрүп, өзиниң кәлгүсидики сиясий орни вә мустәқиллиқи үчүн күрәш қилиши лазим".

Пикирләр (0)

Барлиқ пикир - баянларни көрүш.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.

Толуқ бәт