Yéngi "Soghuq munasiwetler urushi" qandaq bolidu?

Muxbirimiz jewlan
2021-04-06
Share
Yéngi Amérika-xitay yuqiri derijilik emeldarlirining 18-mart amérikining alyaska shtatidiki ankorij shehiride bashlan'ghan söhbet körinishi _ kirshtürme süret
RFA/Sintash

Yéqindin buyan "Nyu-york waqti géziti" obzurchiliri dunyaning barghanséri démokratiye we mustebitliktin ibaret ikki sepke ayriliwatqanliqini otturigha qoyup kéliwatqan bolup, "Démokratik eller" bilen "Mustebit döletler" ning dunya sehnisidiki orni, meydani we nishani roshen ipadilinipla qalmay, ular otturisidiki riqabet we qarshiliqmu barghanséri kücheymekte iken. Amérika bilen xitay bu ikki sepning eng aldidiki wekilliri bolup, her ikkisi öz etrapigha özlirini qollighuchi döletlerni jelp qilish we ittipaqdashlirini toplash üchün heriket qilmaqtiken.

Istratégiye tetqiqatchisi erkin ekrem ependi amérika bilen xitay otturisida barliqqa kelgen bu yéngi tiptiki "Soghuq munasiwetler urushi" ning emeliyette her ikki terepning öz ittipaqdashlirini yénigha tartish bilen shekilliniwatqanliqini otturigha qoydi.

"Blombérg agéntliqi" torida 3-aprél élan qilin'ghan bir maqalide körsitilishiche, amérika wekillikidiki démokratik döletler bilen xitay wekillikidiki mustebit döletlerning riqabiti we ziddiyiti ilgiri amérika bilen sowét ittipaqi arisida uzun mezgil dawamlashqan "Soghuq munasiwetler urushi" dinmu murekkep bir qarshilishish weziyiti shekillendüridiken. Yeni 21-esirde peyda bolghan bu yéngi "Soghuq munasiwetler urushi" amérika bilen xitay arisidila cheklinip qalmay, köpligen döletlerge kéngiyidiken. Démokratiye bilen mustebitliktin ibaret bu ikki idé'ologiye shekli eslide öz ichide ixtilap we qarshiliq bolmighan jaylardimu roshen bölünüsh we toqunush peyda qilidiken.

Siyasiy közetchi ilshat hesen kona "Soghuq munasiwetler urushi" bilen yéngi "Soghuq munasiwetler urushi" otturisidiki perqni chüshendürüp mundaq dédi: "Burunqi soghuq munasiwetler urushi noqul haldiki idé'ologiye toqunushi idi. Hazirqisi bolsa amérika bashchiliqidiki démokratik eller bilen xitay milletchiliki we xitayning kéngeymichilik siyasiti otturisidiki toqunushtin ibaret".

Mezkur maqalide körsitilishiche, kommunizm lagérigha tewe sowét bilen xitayning munasiwiti buzulghandin kéyin, amérika xitay bilen yéqinlishish arqiliq sowétqa taqabil turghan. Amérika yene kommunist xitayni kommunist wéytnamgha qarshi urushqa salghan. Halbuki, bügünki künde wiyétnam amérika bilen xélila yéqin. Öz waqtida hindistanmu amérika bilen sowétning riqabitidin paydilinip, her ikki tereptin teng nep élip özini ongshiwalghan. Pakistanmu amérika rehberlikidiki kommunizmgha qarshi sepke qétilghan, shundaqla xitay bilen aka-iniliq munasiwet ornitip özini kücheytiwalghan. Halbuki, bügün bu döletler "Démokratik döletler ittipaqi" bilen "Mustebit döletler ittipaqi" din birni tallashqa toghra kelse, köpinche döletler yenila her ikkisini tallaydu, chünki ularning bashqiche yolni tallishi nahayiti tes. Hindonéziye bilen wéytnammu amérikigha tayinip xitaygha taqabil turushni oylaydu, emma ularning iqtisadiy xitaygha béqinip qalghan bolup, xitaydin munasiwetni üzüshni xalimaydu.

Erkin ekrem ependi eger yéngi tiptiki "Soghuq munasiwetler urushi" yüz bérip qalsa, amérika bilen xitaygha teng tayinip qalghan döletlerning nahayiti qiyin tallashqa duch kélidighanliqini, eger ikki chong döletning toqunushidin paydilinip, otturidin payda alimen dése buning bediliningmu éghir bolidighanliqini bildürdi.

Analizchilarning qarishiche, bügünki dunyaning siyasiy weziyiti kommunizm bilen erkin kapitalizm otturisidiki ziddiyettin halqip ketken bolup, kommunist xitayning tereqqiyat üchün wasite tallimaydighan kéngeymichilik yoli dunyaning weziyitini murekkepleshtürüwetken. Xitay hökümiti démokratik ellerning ajizliqidin paydilinip mustebitlikni bazargha séliwatqan, kommunizm idi'ologiyesini qoghdap, fashizmliq siyaset yürgüzüwatqan bügünki künde dunyada démokratiye bilen mustebitlik otturisidiki küresh dawamliq küchiyidu. Özini erkin bazar igilikining teshebbuschisi dep atiwalghan kommunist xitay hökümiti özini dunya tereqqiyatidiki örnek, muweppeqiyetning ülgisi dep teshwiq qilishtin toxtap qalmaydu. Xitay hökümiti amérika bilen munasiwetni yaxshilashqa tirishqan teqdirdimu, uning axirqi meqsiti yenila amérikini meghlup qilish, démokratiye we erkinlikning qoghdighuchisi bolghan bu döletni palech halgha chüshürüp, özi yétekchi orun'gha ötüsh, hakimmutleq siyasiti we tesirini pütün dunyagha hakim qilish.

Erkin ekrem ependi amérika bilen xitay otturisidiki bu soghuq munasiwetler urushining netijisining Uyghurlar mesilisige biwasite alaqidar ikenlikini otturigha qoyup mundaq dédi: "Bu yéngi tiptiki soghuq munasiwetler urushi dawamlashsa hem amérika ghelibe qilip qalsa Uyghurlar üchün nahayiti paydiliq weziyet yaritilidu. Eger xitay ghelibe qilip qalsa, hazir Uyghur dewasida qolgha keltürülgen bezi utuqlarmu qoldin kétidu".

Ilshat hesen ependi Uyghurlar mesilisining bu yéngi soghuq munasiwetler urushidiki orni we tereqqiyat boshluqi heqqide toxtilip mundaq dédi: "Amérika bashchiliqidiki démokratik ellerning xitay bilen boluwatqan bu ziddiyiti Uyghurlarning kelgüsi üchün paydiliq. Uyghurlar amérika yétekchilikidiki gherbning erkinlik, démokratiye, kishilik hoquq, barawerlik bayriqini égiz kötürüp, özining kelgüsidiki siyasiy orni we musteqilliqi üchün küresh qilishi lazim".

Pikir qoshung

Radi'oning ishlitish shertlirige asasen, pikirliringiz tekshürgüchiler teripidin testiqlinishi we muwapiq derijide tehrirlinishi tüpeyli, tor bette derhal peyda bolmaydu. Siz qaldurghan mezmun'gha erkin asiya radi'osi jawabkar bolmaydu. Bashqilarning köz qarishi we heqiqetke hörmet qilishingizni soraymiz.

Toluq bet