Америка уйғурлири “шәрқий түркистан җумһурийити” ни түрлүк шәкилләрдә хатирилиди

Вашингтондин мухбиримиз әзиз тәйярлиди
2023.11.13
jumhuriyet-kuni-fairfax-2023-01

2023-Йиллиқ “шәрқий түркистан җумһурийити” қурулған қутлуқ күнни хатириләш паалийити көрүнүши, 2023-йили 11-ноябир, файрфакис RFA/Sintash

jumhuriyet-kuni-fairfax-2023-02

2023-Йиллиқ “шәрқий түркистан җумһурийити” қурулған қутлуқ күнни хатириләш паалийити көрүнүши, 2023-йили 11-ноябир, файрфакис RFA/Sintash

jumhuriyet-kuni-fairfax-2023-03

2023-Йиллиқ “шәрқий түркистан җумһурийити” қурулған қутлуқ күнни хатириләш паалийити көрүнүши, 2023-йили 11-ноябир, файрфакис RFA/Sintash

jumhuriyet-kuni-fairfax-2023-04

2023-Йиллиқ “шәрқий түркистан җумһурийити” қурулған қутлуқ күнни хатириләш паалийити көрүнүши, 2023-йили 11-ноябир, файрфакис RFA/Sintash

jumhuriyet-kuni-fairfax-2023-05

2023-Йиллиқ “шәрқий түркистан җумһурийити” қурулған қутлуқ күнни хатириләш паалийити көрүнүши, 2023-йили 11-ноябир, файрфакис RFA/Sintash

jumhuriyet-kuni-fairfax-2023-06

2023-Йиллиқ “шәрқий түркистан җумһурийити” қурулған қутлуқ күнни хатириләш паалийити көрүнүши, 2023-йили 11-ноябир, файрфакис RFA/Sintash

jumhuriyet-kuni-fairfax-2023-07

2023-Йиллиқ “шәрқий түркистан җумһурийити” қурулған қутлуқ күнни хатириләш паалийити көрүнүши, 2023-йили 11-ноябир, файрфакис RFA/Sintash

jumhuriyet-kuni-fairfax-2023-08

2023-Йиллиқ “шәрқий түркистан җумһурийити” қурулған қутлуқ күнни хатириләш паалийити көрүнүши, 2023-йили 11-ноябир, файрфакис RFA/Sintash

Муһаҗирәттики уйғурлар үчүн әң әһмийәтлик санилидиған күнләрниң бири уйғурларниң миллий роһи һәқиқий йосунда намаян қилинған икки қетимлиқ “шәрқий түркистан җумһурийити” ниң қурулған хатирә күни һесаблиниду. Шу сәвәбтинму һәр йили 12-ноябир күнини түрлүк шәкилләр арқилиқ хатириләш муһаҗирәттики уйғурларға бир удум болуп келиватқанлиқи мәлум.

Америка уйғурлириниң 2023-йиллиқ “шәрқий түркистан җумһурийити” қурулған қутлуқ күн ашу йосунда хатириләнди. Америка уйғур бирләшмисиниң тәшкиллиши билән өткүзүлгән җумһурийәт хатириси паалийити файрфакис шәһиридики “уйғур мәркизи” дә “шәрқий түркистан марши” ни яңритиш билән башланди.

Паалийәттә алди билән дуня уйғур қурултийиниң сабиқ рәиси рабийә қадир ханим сөзгә чиқип, бу күнни хатириләшниң муһимлиқи һазир техиму муһим болуватқанлиқини алаһидә тәкитлиди.

Шуниңдәк, бу күндә уйғурларниң йеқинқи заманда қурулған вә қолдин кәткән дөлитини әсләйдиғанлиқини, уйғурлар гәрчә өзиниң мустәқил дөлитини қолдин берип қойған болсиму, бу дөләтни әслигә кәлтүрүш арзусидин һеч заман ваз кәчмәйдиғанлиқини, дәл мушу арзу-истәкниң өлмәсликидин қорққан хитай һөкүмитиниң бу үмидни әбәдийликкә өчүрүш үчүн уйғурларни қирғин қиливатқанлиқини тәкитләп “биз көп қурбан бәрдуқ. Һелиһәм қурбан беришкә тәйярмиз. Биз ашу көк байрақни һаман бир күни шәрқий түркистанға қадаймиз” деди.

Бу йиллиқ “шәрқий түркистан җумһурийити” хатирисигә вашингтон шәһиридики җорҗ тавн университетиниң пирофессори җеймис милвардму әзиз меһман сүпитидә тәклип қилинди. У өз сөзидә “шәрқий түркистан җумһурийити” ниң дуняға келиши һарписидики дуня вәзийити вә хитай җәмийити һәққидә чүшәнчә бериш билән биргә, хитай дөлитиниң уйғур диярини хитай территорийәсиниң бир қисмиға айландуруш урунушидики басқучлар һәққидә тохтилип өтти. Пирофессор җеймис милвардниң қаришичә, “шәрқий түркистан җумһурийити” 1933-йили вә 1944-йили икки қетим қурулған болсиму, униң дуняға келиши һәққидә һазир башқичә қарашлар оттуриға чиқишқа башлиған. Болупму хитай һөкүмити бу тарихни башқа нуқтидин чүшәндүрүп “чиң империйәсигә тәвә болған җайларниң һәммиси бизгә тәвә болуши керәк” дегән мәнтиқә бойичә “шинҗаң бурундинла бизниң земинимиз” дегән нәзәрийәни оттуриға чиқарған. Әмәлийәттә болса “хитай дөлити” дәп қаралған җайларниму қошуп бойсундурған чиң империйәси 1912-йили һалак болғандин кейин империйә бойсундурған сабиқ районлардин моңғулийә мустәқил болған, тибәтму мустәқил болған. Биринчи дуня уруши аяғлашқанда нурғунлиған дөләтләр мустәқил болғанға охшаш “шәрқий түркистан ислам җумһурийити” намидики йеңи дөләтму мушу йеңи йүзлиниш бойичә дуняға кәлгән. 1949-Йилиға кәлгәндә қурулған хитай хәлқ җумһурийити уйғур диярини мустәмликә шәклидә ишғал қилған. Шуңа “кейинки сулалиниң алдинқи сулалини зорлуқ күч шәклидә ағдуруветиши” шәклидә һакимийәтни қолға алған хитай хәлқ җумһурийитиниң чиң империйәси бойсундурған уйғур диярини “бизгә тәвә болуши керәк” дәйдиған мәнтиқиси әқилгә уйғун әмәс.

Уйғур зиялилиридин доктор нәбиҗан турсунму шу қатарда икки қетимлиқ “шәрқий түркистан җумһурийити” һәққидә чүшәнчә берип өтти. Болупму 1944-йили аддий пуқралардин болған бир түркүм қорқумсиз әзимәтләр қозғилаңниң тунҗи оқини атқандин кейин уйғурларниң сәрхиллири тездин мукәммәл һакимийәт системисиға игә бир мустәқил дөләт машинисини раван маңдуралиған. Әмма дуня вәзийити, болупму дуняви күчләрниң “һәмкарлиқ содиси” түпәйлидин йеңидин дуняға кәлгән иккинчи нөвәтлик “шәрқий түркистан җумһурийити” ички җәһәттики иттипақсизлиқ вә парчилиниш сәвәбидин тезла бу содиниң қурбанлиқи болуп кәткән. Лекин мушу қисқиғинә вақит ичидә уйғурлар өзлириниң мустәқил дөлитини қуруп чиқишқила әмәс, уни мукәммәл елип меңишқиму қадир икәнликини испатлап көрсәткән.

Арилиқта болуп өткән қисқичә соал-җаваб бөликидә уйғурлар дуч келиватқан қирғинчилиқниң “нөвәттә уйғур тәһдити” түпәйлидин оттуриға чиққан һадисә әмәслики, әксичә бир милләтлик дөләткә қарап меңиватқан хитай шовинизминиң мәһсули икәнлики, әмдиликтә әвҗ елишқа башлиған хитай милләтчиликиниң тарихтики “әсир һалқиған миллий хорлуқ” нәзәрийәсини баһанә қилип, буниң “һесабини елиш” қа урунушиниң ақмас қилмишлардин икәнлики, үчинчи қетимлиқ “шәрқий түркистан җумһурийити” ниң қачан қурулидиғанлиқи қатарлиқ темилар бойичә сөһбәтләр болди.

Әзиз меһманларға гүл тәқдим қилиштин кейин яш нахшичилардин хәйриниса қилич вә нуршатниң орунлишида меһманларға мәрһум шаир нимшеһит әрмийә әли сайрами (1904-1971) ниң “алдида” намлиқ шеири нахша шәклидә тәқдим қилинди. Болупму нахшиниң хатимә қисмидики “интиқам алғум сениңдин та җеним тәндә һаят, һечқачан адәм йеңилмәс вәһший һайван алдида” дегән қурлар яңриғанда пүтүн залда гүлдүрас алқиш яңриди.

 “уйғур ана тил мәктипи” ниң сәбийлири ойнап чиққан “чимән доппа” вә “ана юрт” қатарлиқ уссуллуқ нахшилар болса уйғур роһиниң ундақ асан өлмәйдиғанлиқини йәнә бир қетим сәнәт шәклидә көрситип өтти.

Шу қатарда дуня уйғур қурултийиниң муавин рәиси зубәйрә шәмсидин вә уйғур кишилик һоқуқ қурулушиниң директори өмәр қанат айрим-айрим сөз алди. Болупму уйғурларниң мустәқил болуш арзусиниң өткән йәтмиш йил мабәйнидә бир күнму үзүлүп қалмиғанлиқи, шуниңдәк бу йолдики тиришчанлиқниң һазир бурунқидинму зор болуватқанлиқи алаһидә тәкитләнди.

Паалийәтниң ахирида вирҗинийәдики уйғур яшлиридин әнқәр һаҗим вәтән вә хәлқ үчүн тәсирлик дуа қилди.

Америка уйғур бирләшмисиниң рәиси әлфидар елтәбир паалийәт ахирида айрим зияритимизни қобул қилип, бу хилдики паалийәтләрниң һазир техиму муһим болуватқанлиқини алаһидә әскәртти.

Пикир қошуң

Радиониң ишлитиш шәртлиригә асасән, пикирлириңиз тәкшүргүчиләр тәрипидин тәстиқлиниши вә мувапиқ дәриҗидә тәһрирлиниши түпәйли, тор бәттә дәрһал пәйда болмайду. Сиз қалдурған мәзмунға әркин асия радиоси җавабкар болмайду. Башқиларниң көз қариши вә һәқиқәткә һөрмәт қилишиңизни сораймиз.