Туташ чекитләр: уйғурлар дияридики мәҗбурий әмгәк тори (2)

Мухбиримиз әзиз
2020-01-02
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Шинҗаңдики туташ чекитләр: мәҗбурий әмгәк, мәҗбурий ассимилятсийә вә ғәрб базириниң тәминат зәнҗирлири» намлиқ доклатниң муқависи.
«Шинҗаңдики туташ чекитләр: мәҗбурий әмгәк, мәҗбурий ассимилятсийә вә ғәрб базириниң тәминат зәнҗирлири» намлиқ доклатниң муқависи.
Photo: RFA

Вашингтон шәһиридики «истратегийә вә хәлқара мунасивәт мәркизи» ниң тәтқиқатчиси, қанун пәнлири доктори емий лер (Amy K. Lehr) Хизмәтдиши ефсимия марияниң ярдәмлишиши билән тәйярлап чиққан «шинҗаңдики туташ чекитләр: мәҗбурий әмгәк, мәҗбурий ассимилиятсийә вә ғәрб базириниң тәминат зәнҗирлири» намлиқ доклатта мәхсус уйғур дияридики лагер тутқунлирини мәнбә қилған мәҗбурий әмгәкниң характери, һазирқи әһвали вә буниңға мунасивәтлик бир қатар мәсилиләрни муһакимә қилди.

Доклатта емий лер алаһидә тәкитлигән бир нуқта хитай һөкүмитиниң һазир уйғурларни «намратлиқтин қутулдуруш» дегән намда йүз миңлап завут-фабрикиларға йөткиши болған. Хитай һөкүмитиниң алақидар һөҗҗәтлиридә «2019-йилиниң өзидә 600 миң намрат уйғур намратлиқтин қутулди» дейилидиған болуп, доклатта бу санниң 2023-йилиға барғанда бир милйонға йәткүзүлидиғанлиқи алаһидә тәкитлиниду. Йәнә келип булар бирдәк тоқумичилиқ вә кийим-кечәк саһәсигә ишқа орунлаштуруш арқилиқ әмәлгә ашурулидикән. Хитай һөкүмиитиниң алақидар һөҗҗәтлиридә бу кишиләрниң асасән қәшқәр, хотән, ақсу қатарлиқ үч орундин йөткилидиғанлиқи ейтилған.

Емий лер бу һәқтики зияритимиз җәрянида буниң толиму зор бир қабаһәттин бешарәт беридиғанлиқини билдүрди: «хитай һөкүмитиниң каллисида ‹уйғур вә түркий тиллиқ мусулманларни мушу хилдики әмгәкләргә селиш арқилиқ уларниң тәпәккурини ислаһ қилғили, компартийәгә техиму садиқ қилғили, шундақла әслидики диний етиқад даирисидин вә мәдәнийәт чәмбирикидин узақлаштурғили болиду' дәйдиған бир чүшәнчә мәвҗут. Шуңа һазир мушу хилдики идеологийәлик өзгәртиш оттуриға чиқиватиду. Һалбуки ‹намратлиқни түгитиш' шоари астида нишанлиқ түрдә әмгәккә селиниватқан бу кишиләргә қарайдиған болсақ, уларниң бу хил әмгәкләрни өзлири зинһар халимиған шараитта таллашқа мәҗбурланғанлиқини байқаймиз. Шундақ болғанлиқи үчүн завутларға ялланған уйғурлардин қечип кетиватқанларниң мәлум болуши дәл мушу хил халимаслиқниң инкасидур. Биз дәл мушу хилдики ‹намратлиқни түгитиш' нами астида завутларға орунлаштурулған бир қисим сабиқ ишчиларни зиярәт қилған идуқ. Шу кишиләр бирдәк ‹намратлиқни түгитиш' намида завутларға әмгәк күчи болуп беришқа мәҗбурланғанлиқини, буни рәт қилғанларға лагерға әвәтилиш билән тәһдит селинғанлиқини билдүргән. Мушуниң өзила бу хил таллашниң мәҗбурий әмгәк түси алғанлиқини көрситип бериду.»

Әмий лерниң қаришичә, уйғур дияри изчил хитай һөкүмитиниң «енергийә амбири» болуп кәлгән. Әмма бу районниң хитайдики муһим ишләпчиқириш мәркизи болуп қелиш йүзлиниши техи йеқиндики әһвал. Болупму бу җәһәттә хитайни пахта билән тәминләватқан районда әмдиликтә мәҗбурий әмгәкниң оттуриға чиқиши нурғун кишиләр үчүн америка билән уйғур дияри оттурисидики иқтисадий муамилиниң анчә билинип кәтмигән йәнә бир йүзини намаян қилмақта.

У бу һәқтә мундақ деди: «шинҗаңдики мәҗбурий әмгәк җәрянида ишләпчиқирилған бир қисим мәһсулатлар бир йоллар арқилиқ америка базириға кириши мумкин. Буниңда мәлум һалқилардин өтүш җәряни болиду. Йәни мундақчә ейтқанда, америкадики мал киргүзгичиләрниң шинҗаңдики мәһсулат ишләпчиқарғучилар билән билән биваситә алақидә болуши кәм учрайду. Әмма бу йәрдики бир муһим мәсилә шуки, хитайдики пахта мәһсулатиниң 86 пирсәнти шинҗаңдин келиду. Бу пахта мәһсулатлири пишшиқлаштин өткәндин кейин ‹хитайда ишләнгән' (Made in China) дегән маркида базарға селиниду. Америка базарлиридики кийим-кечәкләрниң 30 пирсәнтидин көпрәки болса хитайдин импорт қилиниду. Мушуниң өзила базарлиримизниң һәмдә явропа базириниң тәминат зәнҗиридә бәзи мәсилиләр мәвҗут, дегән гәп. Буниң билән биз билип-билмигән һалда мушу хилдики инсаний хорлуқ қилмишлириға четилип қеливатимиз. Америкиниң 1930-йили мақулланған ‹таможна беҗи қануни'да һәрқандақ шәкилдики мәҗбурий әмгәк бәдилигә ишләпчиқирилған һәрқандақ мәһсулатниң америкаға киргүзүлишини чәкләш бекитилгән. Һалбуки, һазир шинҗаңда кеңийиватқан мәҗбурий әмгәкни буниң билән бағлинишлиқ болған тәминат зәнҗирлирини бойлап бирнәччә қәдәм чоңқурлап чүшмигүчә биваситә байқиғили болмайду. Йәнә келип шинҗаңдики мәҗбурий әмгәк арқилиқ ишләпчиқирилған мәһсулатлар бедикләрниң һалқисиман қоллиридин өтүп америкаға келидиған болғачқа буларниң қайси бири мәҗбурий әмгәкниң мәһсули икәнликини айрип чиқиш һәқиқәтәнму бир мүшкүл иш.»

Доклатта көрситилишичә, хитай һөкүмити «намратлиқтин қутулдуруш» намида уйғурларни завутлардики мәҗбурий әмгәккә селип, шу арқилиқ уларни хитайлаштуруш, шуниңдәк диндин халий болған бир җәмийәтниң айрилмас тәркиби қисмиға айландуруветишни баш нишан қилған болуп, нөвәттә хитай һөкүмити буниңға ғайәт зор мәбләғ аҗратқан. Улар мушу усулда мәзкур «исянкар» хәлқни техиму райиш пуқраларға айландуруш мумкин, дәп қаримақта икән.

Емий лер бу һәқтә сөз болғанда мундақ дәйду: «баятин дәп өткинимдәк, хитай һөкүмити әмгәк арқилиқ кишиләрни ислаһ қилғили болиду, дәп қарайду. Улар һазир дәл ‹қайта тәрбийәләш' арқилиқ бу уйғурларниң каллисини ююп, уларни өзгәртиш койиға чүшүватиду. Буниңда уларни һәм идеологийәлик җәһәттә өзгәрткили, һәм шу арқилиқ әмгәккә селип уларни хитай һөкүмити һәмдә хитай компартийәсиниң райиш пуқралириға айландурғили болиду, дәп қариливатиду. Дәл мушу сәвәбтин бу хил ‹тәрбийәләш' тә уларниң әслидики тил, мәдәнийәт вә диний етиқад саһәси билән болған алақиси муһим нишан болуватиду. Буниң билән бу ‹тәрбийиәләш' обйекитлири тәдриҗий һалда хитайдики асасий инсанлардин болған хитайларға охшаш җанлиқлар болуп өзгирип чиқиду.»

Емий лерниң қаришичә, уйғурлар дияридики мәҗбурий әмгәкни чәкләш җәһәттә америка вә явропа чарисизму әмәс. Буниңда бәкму муһим болған бир қәдәм ғәрб дунясидики истемал базириниң асаслиқ тәминат зәнҗирлиридин бири болған хитай маллириға болған контроллуқни күчәйтиштур.

У бу һәқтә мундақ дәйду: «америка һөкүмити бу җәһәттә алалайдиған бир нәччә қәдәмләр бар. Буниң бири америка базири импорт қиливатқан мәһсулатларниң келиш мәнбәсини ениқлап туруш лазим. Бизниң доклатимизда һазир шинҗаңда кеңийиватқан мушу хилдики мәҗбурий әмгәк билән четишлиқ болған бәзи мәһсулатларға ‹қизил байрақ' арқилиқ бәлгә қоюлған. Һалбуки, шинҗаңдики мәҗбурий әмгәк дуняниң башқа җайлиридики мәҗбурий әмгәктин зор дәриҗидә пәрқлиниду. Буниңда интайин муһим болған йәнә бир қәдәм шуки, мәҗбурий әмгәккә вә кишилик һоқуқ мәсилилиригә зор дәриҗидә көңүл бөлүп келиватқан явропа дунясиму бу хилдики инсанийәткә қарши җинайәткә қарита көкрәк керип оттуриға чүшүши лазим. Чүнки шинҗаңдики тоқумичилиқ саһәсидә барғансери муһим салмақни игиләватқан мәҗбурий әмгәк бәдилигә ишләпчиқирилған мәһсулатлар явропа базириниң тәминат зәнҗиридә муһим орун игиләйду. Немишқа дегәндә заманимиздики ‹йипәк йоли' ниң васитисидә бу тоқумичилиқ вә кийим-кечәк мәһсулатлири оттура асия арқилиқ ғәрбкә һәмдә явропа базириға кириду. Шуңа явропалиқларму бу сәпкә қошулуши лазим.»

Нөвәттә хитай һөкүмитиниң уйғурлар диярини тоқумичилиқ вә кийим-кечәк ишләпчиқириш базисиға айландуруш һәрикити ичкиридики һәрқайси өлкиләр вә шәһәрләрни уйғурлар дияри билән «нишанлиқ ярдәм» намида җүпләштүрүп қоюши шәклидә давам қилмақта икән. Бир қисим анализчилар бу һални «мустәмликә һакимийәтләрниң мустәмликә районини ишләпчиқириш базисиға айландуруш, шу арқилиқ барлиқ булғинишни ашу җайда қалдуруш урунушиниң заманимиздики инкаси,» дейишмәктә икән.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт