Tutash chékitler: Uyghurlar diyaridiki mejburiy emgek tori (2)

Muxbirimiz eziz
2020-01-02
Élxet
Pikir
Share
Print
"Shinjangdiki tutash chékitler: mejburiy emgek, mejburiy assimilyatsiye we gherb bazirining teminat zenjirliri" namliq doklatning muqawisi.
"Shinjangdiki tutash chékitler: mejburiy emgek, mejburiy assimilyatsiye we gherb bazirining teminat zenjirliri" namliq doklatning muqawisi.
Photo: RFA

Washin'gton shehiridiki "Istratégiye we xelq'ara munasiwet merkizi" ning tetqiqatchisi, qanun penliri doktori émiy lér (Amy K. Lehr) Xizmetdishi éfsimiya mariyaning yardemlishishi bilen teyyarlap chiqqan "Shinjangdiki tutash chékitler: mejburiy emgek, mejburiy assimiliyatsiye we gherb bazirining teminat zenjirliri" namliq doklatta mexsus Uyghur diyaridiki lagér tutqunlirini menbe qilghan mejburiy emgekning xaraktéri, hazirqi ehwali we buninggha munasiwetlik bir qatar mesililerni muhakime qildi.

Doklatta émiy lér alahide tekitligen bir nuqta xitay hökümitining hazir Uyghurlarni "Namratliqtin qutuldurush" dégen namda yüz minglap zawut-fabrikilargha yötkishi bolghan. Xitay hökümitining alaqidar höjjetliride "2019-Yilining özide 600 ming namrat Uyghur namratliqtin qutuldi" déyilidighan bolup, doklatta bu sanning 2023-yiligha barghanda bir milyon'gha yetküzülidighanliqi alahide tekitlinidu. Yene kélip bular birdek toqumichiliq we kiyim-kéchek sahesige ishqa orunlashturush arqiliq emelge ashurulidiken. Xitay hökümi'itining alaqidar höjjetliride bu kishilerning asasen qeshqer, xoten, aqsu qatarliq üch orundin yötkilidighanliqi éytilghan.

Émiy lér bu heqtiki ziyaritimiz jeryanida buning tolimu zor bir qabahettin bésharet béridighanliqini bildürdi: "Xitay hökümitining kallisida 'Uyghur we türkiy tilliq musulmanlarni mushu xildiki emgeklerge sélish arqiliq ularning tepekkurini islah qilghili, kompartiyege téximu sadiq qilghili, shundaqla eslidiki diniy étiqad da'irisidin we medeniyet chembirikidin uzaqlashturghili bolidu' deydighan bir chüshenche mewjut. Shunga hazir mushu xildiki idé'ologiyelik özgertish otturigha chiqiwatidu. Halbuki 'namratliqni tügitish' sho'ari astida nishanliq türde emgekke séliniwatqan bu kishilerge qaraydighan bolsaq, ularning bu xil emgeklerni özliri zinhar xalimighan shara'itta tallashqa mejburlan'ghanliqini bayqaymiz. Shundaq bolghanliqi üchün zawutlargha yallan'ghan Uyghurlardin qéchip kétiwatqanlarning melum bolushi del mushu xil xalimasliqning inkasidur. Biz del mushu xildiki 'namratliqni tügitish' nami astida zawutlargha orunlashturulghan bir qisim sabiq ishchilarni ziyaret qilghan iduq. Shu kishiler birdek 'namratliqni tügitish' namida zawutlargha emgek küchi bolup bérishqa mejburlan'ghanliqini, buni ret qilghanlargha lagérgha ewetilish bilen tehdit sélin'ghanliqini bildürgen. Mushuning özila bu xil tallashning mejburiy emgek tüsi alghanliqini körsitip béridu."

Emiy lérning qarishiche, Uyghur diyari izchil xitay hökümitining "Énérgiye ambiri" bolup kelgen. Emma bu rayonning xitaydiki muhim ishlepchiqirish merkizi bolup qélish yüzlinishi téxi yéqindiki ehwal. Bolupmu bu jehette xitayni paxta bilen teminlewatqan rayonda emdilikte mejburiy emgekning otturigha chiqishi nurghun kishiler üchün amérika bilen Uyghur diyari otturisidiki iqtisadiy mu'amilining anche bilinip ketmigen yene bir yüzini namayan qilmaqta.

U bu heqte mundaq dédi: "Shinjangdiki mejburiy emgek jeryanida ishlepchiqirilghan bir qisim mehsulatlar bir yollar arqiliq amérika bazirigha kirishi mumkin. Buningda melum halqilardin ötüsh jeryani bolidu. Yeni mundaqche éytqanda, amérikadiki mal kirgüzgichilerning shinjangdiki mehsulat ishlepchiqarghuchilar bilen bilen biwasite alaqide bolushi kem uchraydu. Emma bu yerdiki bir muhim mesile shuki, xitaydiki paxta mehsulatining 86 pirsenti shinjangdin kélidu. Bu paxta mehsulatliri pishshiqlashtin ötkendin kéyin 'xitayda ishlen'gen' (Made in China) dégen markida bazargha sélinidu. Amérika bazarliridiki kiyim-kécheklerning 30 pirsentidin köpreki bolsa xitaydin import qilinidu. Mushuning özila bazarlirimizning hemde yawropa bazirining teminat zenjiride bezi mesililer mewjut, dégen gep. Buning bilen biz bilip-bilmigen halda mushu xildiki insaniy xorluq qilmishlirigha chétilip qéliwatimiz. Amérikining 1930-yili maqullan'ghan 'tamozhna béji qanuni'da herqandaq shekildiki mejburiy emgek bedilige ishlepchiqirilghan herqandaq mehsulatning amérikagha kirgüzülishini cheklesh békitilgen. Halbuki, hazir shinjangda kéngiyiwatqan mejburiy emgekni buning bilen baghlinishliq bolghan teminat zenjirlirini boylap birnechche qedem chongqurlap chüshmigüche biwasite bayqighili bolmaydu. Yene kélip shinjangdiki mejburiy emgek arqiliq ishlepchiqirilghan mehsulatlar bédiklerning halqisiman qolliridin ötüp amérikagha kélidighan bolghachqa bularning qaysi biri mejburiy emgekning mehsuli ikenlikini ayrip chiqish heqiqetenmu bir müshkül ish."

Doklatta körsitilishiche, xitay hökümiti "Namratliqtin qutuldurush" namida Uyghurlarni zawutlardiki mejburiy emgekke sélip, shu arqiliq ularni xitaylashturush, shuningdek dindin xaliy bolghan bir jem'iyetning ayrilmas terkibi qismigha aylanduruwétishni bash nishan qilghan bolup, nöwette xitay hökümiti buninggha ghayet zor meblegh ajratqan. Ular mushu usulda mezkur "Isyankar" xelqni téximu rayish puqralargha aylandurush mumkin, dep qarimaqta iken.

Émiy lér bu heqte söz bolghanda mundaq deydu: "Bayatin dep ötkinimdek, xitay hökümiti emgek arqiliq kishilerni islah qilghili bolidu, dep qaraydu. Ular hazir del 'qayta terbiyelesh' arqiliq bu Uyghurlarning kallisini yuyup, ularni özgertish koyigha chüshüwatidu. Buningda ularni hem idé'ologiyelik jehette özgertkili, hem shu arqiliq emgekke sélip ularni xitay hökümiti hemde xitay kompartiyesining rayish puqralirigha aylandurghili bolidu, dep qariliwatidu. Del mushu sewebtin bu xil 'terbiyelesh' te ularning eslidiki til, medeniyet we diniy étiqad sahesi bilen bolghan alaqisi muhim nishan boluwatidu. Buning bilen bu 'terbiyi'elesh' obyékitliri tedrijiy halda xitaydiki asasiy insanlardin bolghan xitaylargha oxshash janliqlar bolup özgirip chiqidu."

Émiy lérning qarishiche, Uyghurlar diyaridiki mejburiy emgekni cheklesh jehette amérika we yawropa charisizmu emes. Buningda bekmu muhim bolghan bir qedem gherb dunyasidiki istémal bazirining asasliq teminat zenjirliridin biri bolghan xitay mallirigha bolghan kontrolluqni kücheytishtur.

U bu heqte mundaq deydu: "Amérika hökümiti bu jehette alalaydighan bir nechche qedemler bar. Buning biri amérika baziri import qiliwatqan mehsulatlarning kélish menbesini éniqlap turush lazim. Bizning doklatimizda hazir shinjangda kéngiyiwatqan mushu xildiki mejburiy emgek bilen chétishliq bolghan bezi mehsulatlargha 'qizil bayraq' arqiliq belge qoyulghan. Halbuki, shinjangdiki mejburiy emgek dunyaning bashqa jayliridiki mejburiy emgektin zor derijide perqlinidu. Buningda intayin muhim bolghan yene bir qedem shuki, mejburiy emgekke we kishilik hoquq mesililirige zor derijide köngül bölüp kéliwatqan yawropa dunyasimu bu xildiki insaniyetke qarshi jinayetke qarita kökrek kérip otturigha chüshüshi lazim. Chünki shinjangdiki toqumichiliq saheside barghanséri muhim salmaqni igilewatqan mejburiy emgek bedilige ishlepchiqirilghan mehsulatlar yawropa bazirining teminat zenjiride muhim orun igileydu. Némishqa dégende zamanimizdiki 'yipek yoli' ning wasitiside bu toqumichiliq we kiyim-kéchek mehsulatliri ottura asiya arqiliq gherbke hemde yawropa bazirigha kiridu. Shunga yawropaliqlarmu bu sepke qoshulushi lazim."

Nöwette xitay hökümitining Uyghurlar diyarini toqumichiliq we kiyim-kéchek ishlepchiqirish bazisigha aylandurush herikiti ichkiridiki herqaysi ölkiler we sheherlerni Uyghurlar diyari bilen "Nishanliq yardem" namida jüpleshtürüp qoyushi sheklide dawam qilmaqta iken. Bir qisim analizchilar bu halni "Mustemlike hakimiyetlerning mustemlike rayonini ishlepchiqirish bazisigha aylandurush, shu arqiliq barliq bulghinishni ashu jayda qaldurush urunushining zamanimizdiki inkasi," déyishmekte iken.

Toluq bet