«Иқтисадшунас» журнили: «хитайниң шинҗаңда мусулманларға қаратқан гулаглирини тақаш купайә қилмайду»

Мухбиримиз ирадә
2020-01-10
Елхәт
Пикир
Share
Принт
«Иқтисадшунас» журнилида елан қилинған «хитайниң шинҗаңда мусулманларға қаратқан гулаглирини тақаш купайә қилмайду» намлиқ мақалә. 2020-Йили 10-январ.
«Иқтисадшунас» журнилида елан қилинған «хитайниң шинҗаңда мусулманларға қаратқан гулаглирини тақаш купайә қилмайду» намлиқ мақалә. 2020-Йили 10-январ.
Photo: RFA

«Иқтисадшунас» журнилида бүгүн хитай һөкүмитиниң уйғур елидә бәрпа қилған вә ирқий кәмстиш үстигә қурулған системиси һәққидә бир парчә мақалә елан қилинди. Мақалидә уйғур елидә аталмиш «қайта тәрбийәләш мәркәзлири» намидики лагерлар қурулуштин бурунла, хитай һөкүмити бу земинниң йәрликлири болған уйғурларни сиясий вә иқтисадий җәһәттин аҗиз орунға чүшүрүш үчүн системилиқ һалда йүргүзгән сиясәтлири мулаһизә қилинған.

Мақалә төвәндикидәк башлиниду: «сиз биританийәдин 7 һәссә чоң земинни тәсәввур қилип беқиң. Униң нефит записи ирақ билән охшаш дегүдәк мол, униң көмүр записи германийәниңкидинму көп. Йәнә келип, дунядики пахтиниң бәштин бир қисми мана бу йәрдә ишлиниду. Шундақ туруп бу йәр йәнила қәләндәр. У йәрниң киши бешиға тоғра келидиған кирими ботсвана билән охшаш дегүдәк. У йәр партлаш алдида турған бомба. Уйәрдики хәлқ асасән икки гуруппиға айрилиду. Бир гуруппа барлиқ һоқуқ вә байлиққа игә. Йәнә бир гуруппа болса гулагларға солинип, қандақ қилғанда байрақ гуруппиға охшаш болуш һәққидә қайта тәрбийәләнмәктә'». 

Мақалә аптори бу йәрдә уйғурларниң кәмбәғәллик дәриҗисини җәнубий африқидики ички қуруқлуқ дөлити ботсванаға селиштурған. 

Мақалидә, хитай һөкүмитиниң уйғурларға ишәнмәй, уларни ишләпчиқириш-қурулуш армийәси йәни «биңтүән» дәп атилидиған бир система арқилиқ башқурғанлиқи баян қилинған. Униңда йәнә, хитай һөкүмитиниң уйғур елидики һәрикәтлирини «үч хил күчләргә қарши туруш» дәп атап, райондики зиддийәтләрни қәстән көптүргәнлики, уйғурларниң наразилиқиниң сәвәблирини бурмилап тәшвиқ қилғанлиқи тонуштурулуп: «уйғурларниң бунчә нарази болушидики сәвәб хитай хошнилириниң уларни пәс көрүп муамилә қилишидур» дәп изаһланған. 

Америкадики кишилик һоқуқни көзитиш тәшкилатиниң хитай ишлири директори софи ричардсон бизниң зияритимизни қобул қилип, бу мақалидә районда «қайта тәрбийә» лагерлири йолға қоюлуштин бурунла, хитай һөкүмитиниң уйғурларни һазирқидәк орунға чүшүрүш үчүн қандақ һәрикәт қилғанлиқи наһайити яхши йорутуп берилгәнликини ейтти. У мундақ деди: «мениңчә, бундақ мақалиләрни көрүш наһайити муһим, дәп қараймән. Чүнки, бу сиясәт бәлгүлигүчиләр үчүнму интайин муһим. Һазир уйғурларға қилиниватқан зиянкәшликниң лагерларға мәҗбурий тутқун қилиништин һалқип кәткәнлики, уларға йиллардин бери иқтисадий, иҗтимаий вә тил-маарип қатарлиқ җәһәтләрдә нурғун зиянкәшлик қилинғанлиқи вә лагерларни тақаш арқилиқла бу зиянларниң орнини толдурувалғили болмайдиғанлиқи күчлүк диққәт қозғаватқан бир мәсилә. Бу мақалини мән районда йүз бериватқанларниң пәқәтла өткән йил оттуриға чиққан лагердинла ибарәт әмәс бәлки йерим әсирдин көпрәк вақттин бери йүз бериватқан бир зулумлуқини сәмигә селиш үчүн интайин муһим, дәп қараймән». 

Дәрвәқә «иқтисадшунас» журнилниң мақалисидә уйғурларниң өз земинида туруп миллий кәмситишкә учраштин қаттиқ нарази болғанлиқи төвәндики мәзмунлар арқилиқ баян қилинған: 

«Нурғун хитайлар бу йәрдә өзини худдий падишаһтәк һес қилиду. Наһайити аз сандикилири йәрликләрниң тилини өгинишкә қизиқиду. Һәтта компартийә һоқуқни тартивалғандин кейинла йәни та 1950-йилларда кәлгәнләрму шундақ. Уларниң нурғунлириниң уйғурлар билән һечқандақ алақиси болуп бақмиған.» 

Униңда йәнә, уйғур елидә зор иқтисадий вә сиясий һоқуққа игә болған биңтүән вә униң хизмәт тәртипи тәпсили тонуштурулған болуп, биңтүәнниң өзиниң айрим сақчиси, дохтурханиси, гезити вә һәтта айрим телевизийә истансиси барлиқи, униң уйғур елиниң йеза игиликини, иқтисадини монопол қиливалғанлиқи, биңтүәнниң һәтта етизлиқтики ишчилириниму ичкири өлкиләрдин йөткәйдиғанлиқидәк әһваллар тонуштурулған. 

Америкадики уйғур сиясәт анализчиси елшат һәсән әпәнди биңтүәнниң немә үчүн уйғурларни бунчә нарази қилидиғанлиқиниң сәвәблирини чүшәндүрүп, уни «биңтүәнгә көчүп кәлгән хитайларға берилгән алаһидә имтиязлар вә иқтисадий монополлуқ,» дәп изаһлиди. 

«Иқтисадшунас» журнилидики мақалидиму, бундақ системиниң тәбиий һалда наразилиқ вә муқимсизлиққа йол ачидиғанлиқи, чүнки бу земинда әлмисақтин бери яшап келиватқан бу хәлқниң өзлирини 3-дәриҗилик пуқрадәк һес қилидиғанлиқи әскәртилгән. Мақалидә мунулар дейилгән: «хитай һөкүмитиниң бу хәлқләрни бурут қойған вә юқири авазда намаз оқуған, дегән баһаниләр билән лагерларға солап қоюши уйғурларни техиму ғәзәпкә кәлтүрүп, ахирида зораванлиқ вәқәлиригә йол ачиду». 

Мақалә төвәндики җүмлиләр билән аяқлашқан: «лагерлар чоқум йоқитилиши керәк. Шуниң билән биргә йәнә биңтүән вә биңтүән тәрипидин бу земинға йәрләштүрүлгән хитай көчмәнләр арқилиқ бәрпа қилинған ирқий айримичи системиму йоқитилиши керәк. Мана буни оттуриға қойғанлар болса залимларчә җимиқтурулди. Әмма вақитниң өтүши билән хитай һөкүмити өзиниң еғир хаталиқ өткүзгәнликини һес қилиду».

Елшат һәсән әпәндиму сөзидә уйғурларниң мәсилисиниң лагерларни тақашла әмәс бәлки биңтүәндәк система йоқитилип, хитай көчмәнләр қайтурулуп, уйғурлар һәқиқий түрдә өз һоқуқини қолға алғандила һәл болидиғанлиқини тәкитлиди. 

Доктор софи ричардсон ханимму сөзидә һазирқи әмәлийәт гәрчә буниңдин бәк узақ болсиму, әмма уйғурларға райондики сиясий, иқтисадий вә иҗтимаий мәсилиләрдә қарар бериш һоқуқи берилиши керәкликини шундила уйғурларниң мәсилисиниң қисмән болсиму һәл болидиғанлиқини билдүрди.

Пикирләр (0)
Share
Толуқ бәт