"Iqtisadshunas" zhurnili: "Xitayning shinjangda musulmanlargha qaratqan gulaglirini taqash kupaye qilmaydu"

Muxbirimiz irade
2020-01-10
Élxet
Pikir
Share
Print
"Iqtisadshunas" zhurnilida élan qilin'ghan "Xitayning shinjangda musulmanlargha qaratqan gulaglirini taqash kupaye qilmaydu" namliq maqale. 2020-Yili 10-yanwar.
"Iqtisadshunas" zhurnilida élan qilin'ghan "Xitayning shinjangda musulmanlargha qaratqan gulaglirini taqash kupaye qilmaydu" namliq maqale. 2020-Yili 10-yanwar.
Photo: RFA

"Iqtisadshunas" zhurnilida bügün xitay hökümitining Uyghur élide berpa qilghan we irqiy kemstish üstige qurulghan sistémisi heqqide bir parche maqale élan qilindi. Maqalide Uyghur élide atalmish "Qayta terbiyelesh merkezliri" namidiki lagérlar qurulushtin burunla, xitay hökümiti bu zéminning yerlikliri bolghan Uyghurlarni siyasiy we iqtisadiy jehettin ajiz orun'gha chüshürüsh üchün sistémiliq halda yürgüzgen siyasetliri mulahize qilin'ghan.

Maqale töwendikidek bashlinidu: "Siz biritaniyedin 7 hesse chong zéminni tesewwur qilip béqing. Uning néfit zapisi iraq bilen oxshash dégüdek mol, uning kömür zapisi gérmaniyeningkidinmu köp. Yene kélip, dunyadiki paxtining beshtin bir qismi mana bu yerde ishlinidu. Shundaq turup bu yer yenila qelender. U yerning kishi béshigha toghra kélidighan kirimi botswana bilen oxshash dégüdek. U yer partlash aldida turghan bomba. Uyerdiki xelq asasen ikki guruppigha ayrilidu. Bir guruppa barliq hoquq we bayliqqa ige. Yene bir guruppa bolsa gulaglargha solinip, qandaq qilghanda bayraq guruppigha oxshash bolush heqqide qayta terbiyelenmekte'". 

Maqale aptori bu yerde Uyghurlarning kembeghellik derijisini jenubiy afriqidiki ichki quruqluq döliti botswanagha sélishturghan. 

Maqalide, xitay hökümitining Uyghurlargha ishenmey, ularni ishlepchiqirish-qurulush armiyesi yeni "Bingtüen" dep atilidighan bir sistéma arqiliq bashqurghanliqi bayan qilin'ghan. Uningda yene, xitay hökümitining Uyghur élidiki heriketlirini "Üch xil küchlerge qarshi turush" dep atap, rayondiki ziddiyetlerni qesten köptürgenliki, Uyghurlarning naraziliqining seweblirini burmilap teshwiq qilghanliqi tonushturulup: "Uyghurlarning bunche narazi bolushidiki seweb xitay xoshnilirining ularni pes körüp mu'amile qilishidur" dep izahlan'ghan. 

Amérikadiki kishilik hoquqni közitish teshkilatining xitay ishliri diréktori sofi richardson bizning ziyaritimizni qobul qilip, bu maqalide rayonda "Qayta terbiye" lagérliri yolgha qoyulushtin burunla, xitay hökümitining Uyghurlarni hazirqidek orun'gha chüshürüsh üchün qandaq heriket qilghanliqi nahayiti yaxshi yorutup bérilgenlikini éytti. U mundaq dédi: "Méningche, bundaq maqalilerni körüsh nahayiti muhim, dep qaraymen. Chünki, bu siyaset belgüligüchiler üchünmu intayin muhim. Hazir Uyghurlargha qiliniwatqan ziyankeshlikning lagérlargha mejburiy tutqun qilinishtin halqip ketkenliki, ulargha yillardin béri iqtisadiy, ijtima'iy we til-ma'arip qatarliq jehetlerde nurghun ziyankeshlik qilin'ghanliqi we lagérlarni taqash arqiliqla bu ziyanlarning ornini tolduruwalghili bolmaydighanliqi küchlük diqqet qozghawatqan bir mesile. Bu maqalini men rayonda yüz bériwatqanlarning peqetla ötken yil otturigha chiqqan lagérdinla ibaret emes belki yérim esirdin köprek waqttin béri yüz bériwatqan bir zulumluqini semige sélish üchün intayin muhim, dep qaraymen". 

Derweqe "Iqtisadshunas" zhurnilning maqaliside Uyghurlarning öz zéminida turup milliy kemsitishke uchrashtin qattiq narazi bolghanliqi töwendiki mezmunlar arqiliq bayan qilin'ghan: 

"Nurghun xitaylar bu yerde özini xuddiy padishahtek hés qilidu. Nahayiti az sandikiliri yerliklerning tilini öginishke qiziqidu. Hetta kompartiye hoquqni tartiwalghandin kéyinla yeni ta 1950-yillarda kelgenlermu shundaq. Ularning nurghunlirining Uyghurlar bilen héchqandaq alaqisi bolup baqmighan." 

Uningda yene, Uyghur élide zor iqtisadiy we siyasiy hoquqqa ige bolghan bingtü'en we uning xizmet tertipi tepsili tonushturulghan bolup, bingtü'enning özining ayrim saqchisi, doxturxanisi, géziti we hetta ayrim téléwiziye istansisi barliqi, uning Uyghur élining yéza igilikini, iqtisadini monopol qiliwalghanliqi, bingtü'enning hetta étizliqtiki ishchilirinimu ichkiri ölkilerdin yötkeydighanliqidek ehwallar tonushturulghan. 

Amérikadiki Uyghur siyaset analizchisi élshat hesen ependi bingtü'enning néme üchün Uyghurlarni bunche narazi qilidighanliqining seweblirini chüshendürüp, uni "Bingtüen'ge köchüp kelgen xitaylargha bérilgen alahide imtiyazlar we iqtisadiy monopolluq," dep izahlidi. 

"Iqtisadshunas" zhurnilidiki maqalidimu, bundaq sistémining tebi'iy halda naraziliq we muqimsizliqqa yol achidighanliqi, chünki bu zéminda elmisaqtin béri yashap kéliwatqan bu xelqning özlirini 3-derijilik puqradek hés qilidighanliqi eskertilgen. Maqalide munular déyilgen: "Xitay hökümitining bu xelqlerni burut qoyghan we yuqiri awazda namaz oqughan, dégen bahaniler bilen lagérlargha solap qoyushi Uyghurlarni téximu ghezepke keltürüp, axirida zorawanliq weqelirige yol achidu". 

Maqale töwendiki jümliler bilen ayaqlashqan: "Lagérlar choqum yoqitilishi kérek. Shuning bilen birge yene bingtüen we bingtü'en teripidin bu zémin'gha yerleshtürülgen xitay köchmenler arqiliq berpa qilin'ghan irqiy ayrimichi sistémimu yoqitilishi kérek. Mana buni otturigha qoyghanlar bolsa zalimlarche jimiqturuldi. Emma waqitning ötüshi bilen xitay hökümiti özining éghir xataliq ötküzgenlikini hés qilidu".

Élshat hesen ependimu sözide Uyghurlarning mesilisining lagérlarni taqashla emes belki bingtü'endek sistéma yoqitilip, xitay köchmenler qayturulup, Uyghurlar heqiqiy türde öz hoquqini qolgha alghandila hel bolidighanliqini tekitlidi. 

Doktor sofi richardson xanimmu sözide hazirqi emeliyet gerche buningdin bek uzaq bolsimu, emma Uyghurlargha rayondiki siyasiy, iqtisadiy we ijtima'iy mesililerde qarar bérish hoquqi bérilishi kéreklikini shundila Uyghurlarning mesilisining qismen bolsimu hel bolidighanliqini bildürdi.

Toluq bet