Jorj washin'gton uniwérsitétida Uyghurlar diyaridiki zor tutqun heqqide muhakime yighini échildi

Muxbirimiz eziz
2019-04-16
Élxet
Pikir
Share
Print
Jorj washin'gton uniwérsitétida Uyghurlar diyaridiki zor tutqun heqqide échilghan muhakime yighinida sözge chiqqanlar. 2019-Yili 15-aprél, washin'gton.
Jorj washin'gton uniwérsitétida Uyghurlar diyaridiki zor tutqun heqqide échilghan muhakime yighinida sözge chiqqanlar. 2019-Yili 15-aprél, washin'gton.
RFA/Eziz

Xitay hökümitining Uyghurlarni nishan qilghan siyasiy basturush herikitining eng tipik ipadiliridin biri bolghan lagérlar mesilisi xelq'aradiki herqaysi axbarat wasitiliride qiziq témilardin bolush bilen birge her sahe kishiliriningmu zor diqqitide boluwatqanliqi melum. 15-Aprél küni washin'gton shehiridiki chong aliy mekteplerning biri bolghan jorj washin'gton uniwérsitétida échilghan Uyghurlar diyaridiki zor tutqun mesilisige béghishlan'ghan muhakime yighinini ene shuning jümlisidin déyishke bolidu.

Mezkur uniwérsitétning qanun institutida échilghan bu yighin'gha qanun penliri proféssori ralf stéynxard riyasetchi boldi. U aldi bilen bu qétimqi yighin'gha teklip qilin'ghan mutexessislerni birmubir tonushturup chiqti. Andin Uyghurlar duch kéliwatqan zor tutqun témisidiki bu muhakime yighinini néme üchün emdilikte mushu mektepte échish toghra kélip qalghanliqi heqqidiki so'alni bu pa'aliyetni teshkilligen proféssor donald klarkqa sundi.

Proféssor klark söz élip, Uyghurlar duch kéliwatqan zor paji'ening bu qétimqi yighinni teshkilleshke türtke bolghanliqini, chünki hazir xitay hökümitining "Térrorluqqa qarshi turush" namida pütkül Uyghurlarni hujum nishani qiliwatqanliqini alahide tekitlidi. Shundaqla "Xitay hökümiti zor kölemde türkiy milletlerge mensup bolghan Uyghurlarning medeniyet we milliy kimlikige hujum qiliwatidu" déyishning héchqanche köptürüwétilmigen teswir bolidighanliqini, chünki térrorluqni bahane qilip bir milyondin artuq ademni lagérgha soliwélish, milyonlighan gödeklerni qaranchuqsiz qoyush, pütkül Uyghurlarni nazaretke élish dégendek tedbirlerning hazir Uyghurlar diyarini tolimu qabahetlik bir makan'gha aylandurup qoyghanliqini, shunga mushundaq bir muhakime yighinini uyushturush arqiliq köpchilikni bu ehwallardin xewerdar qilish zörür bolup qalghanliqini bayan qildi. 

Shuningdin kéyinki söz témisi xitay hökümiti uchurlarni shunche qattiq kontrol qiliwatqan ehwalda Uyghurlar duch kéliwatqan paji'elerning yenila tashqi dunyagha melum bolghanliqi hemde bularning qandaq melum bolghanliqi heqqide boldi. Washin'gton shehiridiki Uyghur adwokat, Uyghur insan heqliri qurulushi teshkilati idare hey'itining re'isi nuriy türkel söz élip, bu heqtiki xewerlerning eng deslep lagérni körgen kishiler arqiliq tashqi dunyagha melum bolghanliqini, kéyinche lagér shahitlirining otturigha chiqishi, gérmaniyelik mutexessis adryan zénzgha oxshash munasiwetlik alimlarning izdinishliri, shawn janggha oxshash kishilerning sün'iy hemrahtin tartilghan süretler arqiliq lagérlarning orni, sani we kölimini ispatlishi bilen gherb axbaratining bu ishlardin xewerdar bolghanliqini, axirida amérika hökümet da'iriliri we b d t ning nöwette lagérlargha qamalghanlarning sani alliqachan bir milyondin éship ketkenliki heqqide söz qilishqa ötkenlikini otturigha qoydi. 

Insan heqlirini közitish teshkilati xitay ishliri bölümining mudiri sofi richardson buninggha qoshumche qilip, xitay hökümitining eng deslepte bu lagérlarning mewjutluqini inkar qilghanliqini, kéyinche lagér shahitlirining bayanliri, tashqi dunyagha melum bolghan pakitlar we bashqa amillarning bésimi bilen bu orunlarni "Kespiy terbiyilesh mektepliri" déyishke mejbur bolghanliqini tekitlidi. 

Bu qétimqi muhakime yighinining yene bir méhmini, jorj washin'gton uniwérsitétining proféssori shan robértis bu heqtiki uchurlarning deslep tor dunyasidimu tarqalghanliqini, bolupmu ündidar supisi arqiliq köp uchurlarning melum bolghanliqini, bu jeryanda bir qisim kishiler oxshimighan jazalargha mehkum qilin'ghan bolsa, yene ghayet zor sandiki kishilerning hazirgha qeder lagérlarda qamaqta turuwatqanliqini, yene nechche yüz ming kishining kündüzlük "Terbiyilesh" ke qatnawatqanliqini, emdilikte bolsa lagér mehbuslirining ichkirige yötkiliwatqanliqi heqqide türlük uchurlarning otturigha chiqiwatqanliqini esletti. 

Bu qétimqi yighinda alahide muhakime qilin'ghan bir nuqta xitay hökümitining néme üchün lagérlarni kéngeytishi boldi. Sofi richardson buheqte söz qilip, xitay hökümitining her xil shekillerde yol qoyushi arqiliq yillardin buyan Uyghurlar we ularning milliy, diniy kimlikini xunükleshtürüsh xahishining barghanséri yuqiri pellige chiqqanliqini, buning bilen xitay hökümitining "Térrorluq" bilen baghlinishi "Bekla qoyuq" bolghan Uyghurlarni basturushigha jama'et pikri teyyarlan'ghanliqini tekitlidi. Nuri türkel bolsa buninggha qoshumche qilip, nöwettiki siyasiy basturushta Uyghurlardin bashqa bir qisim qazaq, qirghiz qatarliq bashqa milletlerningmu barliqini, emma bu milletlerning héchqachan xitay hökümiti éytqandek "Térrorluq" bilen chétilip baqmighanliqini, yene kélip Uyghurlardin chiqqan xeyri-saxawetchiler, tebi'iy pen alimliri, sen'etkarlar dégendek siyasiy bilen héchqandaq alaqisi yoq kishilerning yüzlep, minglap tutqun qiliniwatqanliqini, emdilikte bolsa Uyghur ayallirini xitay köchmenlirige mejburiy toylashturush qilmishining yuqiri pellige chiqiwatqanliqini, lagérlar heqqide ashkara halda "Terbiyilesh merkezliri mektep sheklide layihilen'gen, herbiy shekilde bashqurulidighan, türmige oxshash qoghdilidighan orun" dégen bayanlarning xitay axbaratidin yer alghanliqini bayan qildi. Shundaqla mushu ehwallarni omumlashturup qarighanda nöwettiki siyasiy basturushning meqsiti xuddi xitay hökümet xadimliri éytqandek Uyghurlarning "Nesebini üzüp tashlash, yiltizini késip tashlash, munasiwitini üzüp tashlash, menbesini késip tashlash" ikenlikini körüwélish mumkinlikini bildürdi. 

Yighinda otturigha qoyulghan yene bir muhim nuqta Uyghurlar diyaridiki lagérlarning qanun jehette qandaq asasqa ige ikenliki boldi. Proféssor donald klark bu heqte söz qilip, xitayning héchqandaq qanun-nizamliridin bu xildiki lagérlar mesilisini qanunluq qilip körsiteleydighan birer maddini tapqili bolmaydighanliqini, xitay imza qoyghan xelq'araliq ehdinamilerningmu bu lagérlarning mewjut bolushini himaye qilidighan mezmunlar bilen temin ételmeydighanliqini alahide körsitip ötti. 

Muhakime jeryanida lagérlar mesilisi otturigha chiqqandin buyan muhajirettiki Uyghurlarning buninggha qarshi qandaq pa'aliyetlerde boluwatqanliqi, bu xil basturushlargha bilip-bilmey hemkarliship qalghan amérika shirketlirini cheklesh üchün amérika hökümitining qandaq ishlarni qiliwatqanliqi, shuningdek islam dunyasi we musulman ellirining bu mesilidiki pozitsiyisi, xitay hökümitining iqtisadiy üstünlükni kozir qilip heqiqetni qandaq ayaq-asti qiliwatqanliqi qatarliqlarmu oxshimighan nuqtilardin bayan qilindi. 

Yighinning axiridiki so'al-jawab bölikide yighin meydanidiki oqughuchilar we her sahe kishiliri lagérlar mesilisini chöridigen halda özliri qiziqqan nuqtilar boyiche bes-beste so'allar soridi. Ularning lagérlar mesilisige bekla qiziqqanliqi soralghan so'allarning köplüki we köp xilliqidin mana men depla chiqip turatti. 

Yighin axirida biz sofi richardson xanim bilen ayrim söhbette bolduq. Biz uningdin bir qisim kishilerning Uyghurlar duch kéliwatqan paji'eni "Insan heqliri da'irisidin halqip ketkenlik" dewatqanliqini, uning bu heqte qandaq oylaydighanliqini soriduq. U bu heqte söz qilip mundaq dédi: "Insan heqliri dunyasi hazir shinjangda boluwatqan krizisni xitayda tyen'enmin weqesidin buyan insan heqliri saheside barliqqa kelgen eng éghir mesile, dep qaraydu. Lagérlardiki tutqunning kölimi we derijisi heqiqetenmu ademni shürkündüridu. Lagérlarning sirtidiki diniy étiqad erkinliki we medeniyet kimlikining ayaq-asti qilinishi, shexslerge qiliniwatqan parakendichilik qatarliqlar qoshulup biz ötken 30 yilda körüp baqmighan kölemdiki insan heqliri depsendichilikini namayan qilmaqta. Emdi siz éytqan 'irqiy qirghinchiliq' atalghusigha kelsek, bu atalghuning mexsus békitilgen qanuniy menasi bar. Emma méning qarishimche, bizning qolimizda hazirche bu atalghuni ishlitishke yol qoyghudek miqdarda pakitlar mewjut emes. Shunga bu mesile heqqide qanun sahesi, mesilen, xelq'ara jinayi ishlar soti yaki qanun institutliri birer bayanat élan qilghan bolsa u halda buning roli chong bolghan bolatti." 

Jorj washin'gton uniwérsitétining proféssori donald klarkmu ayrim ziyaritimizni qobul qildi. Biz uning bilen lagérlarning qanuniy asasi toghriliq sözleshkinimizde u bu mesilini xitay qanunliri arqiliq herqanche qilipmu yolluq qilip körsetkili bolmaydighanliqini bildürdi. 

"Xuddi bügünki muhakimide éytip ötkinimdek, xitay hökümiti nurghun jehetlerde öz qanunlirigha ri'aye qilip ketmeydu. Mesilen alsaq, shinjangda boluwatqan zor tutqunni xitay qanunlirining héchqaysisi heqliq qilip körsitelmeydu. Démek xitayning qanunlirimu buni yolluq, déyelmeydu. Shunga bu nuqtidin alghanda xitay hökümitini öz qanunlirigha özi ri'aye qilip ketmeydu, déyishning héchqandaq xatasi yoq." 

Axirida Uyghur adwokat nuri türkel bilen ayrim söhbette bolghinimizda u hazir Uyghurlar diyaridiki zulumgha qarita muhajirettiki Uyghurlar qiliwatqan xizmetlerning mu'eyyen ünümi bolidighanliqini alahide tekitlidi. 

Bu qétimqi yighinning asasliq ishtirakchiliri bolghan qanun penlirining oqughuchiliri bu qétimqi léksiyedin Uyghurlar we ularning hazirqi ehwali heqqide etrapliq chüshenchige ige boldi. Melum bolushiche, jorj washin'gton uniwérsitétida bu xildiki muhakime yighinliri pat-at échilip turidighan bolup, buning bilen barghanséri köp amérikiliq oqughuchilar Uyghurlar heqqide melumatlargha ige bolmaqta iken.

Toluq bet