Uyghurlarni qutquzush amérikada dindin halqighan ortaq insanperwerlik chaqiriqigha aylanmaqta

Muxbirimiz gülchéhre
2019-04-17
Élxet
Pikir
Share
Print
Amérikadiki tesiri küchlük musulman rehberliridin imam malik mujahid ependi washin'gton shehiride ötküzülgen "Uyghur erkinlik marshi" namayishida söz qilmaqta. 2019-Yili 6-mart.
Amérikadiki tesiri küchlük musulman rehberliridin imam malik mujahid ependi washin'gton shehiride ötküzülgen "Uyghur erkinlik marshi" namayishida söz qilmaqta. 2019-Yili 6-mart.
RFA/Eziz

800 Mingdin 2 milyon'ghiche Uyghur we bashqa yerlik milletlerning atalmish "Terbiyelesh lagérliri" gha qamalghanliqi xelq'ara axbaratlarda qiziq témigha aylan'ghan mezgilde, amérikadiki türlük ammiwi, diniy we ijtima'iy teshkilatlarmu Uyghurlarni qutquzush pa'aliyetlirige köplep awaz qoshmaqta.

Natsistlarning qirghinchiliqidin hayat qalghan yehudiy pa'aliyetchi sami stéygmen ependi we amérikadiki tesiri küchlük musulman rehberliridin imam malik mujahid qatarliqlar shularning jümlisidindur. Ular 6-apréldiki büyük namayish esnasida ziyaritimizni qobul qilip, dunyani tarixtin sawaq élishqa chaqirdi.

Muxbirimiz gülchéhrening ziyaritini qobul qildi.

Dunya miqyasida Uyghurlargha köngül bölüsh dolquni insan heqliri krizisi süpitide dindin halqighan ortaq sadagha ayliniwatqan mezgilde, musulman ellirining mezkur mesilide asasen sükütni tallishi gherb dunyasida küchlük tenqidlerge uchridi.

Közetküchiler, musulman döletlirining bésim we pul sewebidin xitaygha sétilip ketkenlikini körsetken bolsimu, emma amérika we bashqa ellerdiki islam teshkilatliri Uyghurlar uchrawatqan zulumlargha qarshi aktip inkas qayturmaqta. Ular, islam ellirini xitay kommunist hakimiyiti musulman we bashqa diniy topluqlargha qaratqan zulumlarni toxtitish üchün heriket qilishqa chaqiriq qilip kelmekte.

Amérikadiki tesiri zor musulman teshkilatlardin "Sada we nezer" teshkilati amérikadiki Uyghur pa'aliyetchiler uyushturghan atalmish "Terbiyelesh lagérliri" ni taqash heriketlirige aktip awaz qoshup kéliwatqan diniy jem'iyetlerning biri. Mezkur teshkilat 6-aprél amérika paytexti washin'gtonda ötküzülgen "Büyük namayish" qimu bir qisim ezaliri bilen ishtirak qilghan idi.

Mezkur teshkilatning bashliqi imam malik mujahid ziyaritimizni qobul qilip dunyani xitay tehditige qarishi oyghinishqa chaqirdi.

U mundaq dédi: "Méningche pütün dunya kommunizmining tehditini tonup yétishi zörür. Sowétlar ittipaqi afghanistanni bésiwalghanda heddidin ashqan, xitay 2 milyonche Uyghurlarni jaza lagérlirigha qamap, heddidin ashti. Dunya oyghinishi kérek. Dunya, amérika, bolupmu amérika musulmanliri Uyghurlar üchün kökrek kirip otturigha chiqishi kérek."

Meyli Uyghurlar we meyli Uyghurlarni qollap kéliwatqan insanperwer teshkilat yaki shexsler bolsun, ular birdek xitayning Uyghur élide yürgüzüwatqan basturush siyasetlirini peqet aghzaki tenqidlep qoyushning yéterlik bolmaydighanliqini, Uyghur rayonidiki kishilik hoquq krizisini axirlashturush üchün emeliy heriket qollinish lazimliqini tekitlep kelmekte.

Bu heqte toxtalghan imam malik köz qarashlirini otturigha qoyup mundaq dédi: "Méningche dunya jama'etchiliki yenila Uyghurlarning bu qeder éghir weziyitige derguman turmaqta. Ular bundaq ishlarning yüz béridighanliqigha ishinish kérek. Biz bularning yüz bériwatqan bu mesilining jiddiylikini tonup yétishige yardem qilishimiz kérek. Chünki 6 ay ilgiri bir qiz manga tunji qétim Uyghurlar shu qeder keng kölemlik zulumgha uchrawatqanliqini éytqinida, men uninggha dégenliringizge ishenmeymen déyishning ornigha, bu mesilining tégige yétishi üchün izden'gendin kéyin chüshendim we bularning hemmisi manga tesir körsetti."

Imam malik ependi yene bu heqtiki pa'aliyetlerning téximu sistémiliq élip bérilishi lazimliqini bildürdi.

U mundaq dédi: "Uyghurlar uchrawatqan bu tragédiyeni toxtitish üchün Uyghurlarning téximu teshkillik halda pa'aliyet élip bérishi kérek. 'Uyghurlarni qutquzush tori' gha chiqip awaz toplash, pida'iy bolup yardem bérish, her heptide dölet mejlisi ezalirigha xet yézish, bundaq namayishlar bolghanda bir adem 10 ademni birge élip kélishke oxshash köp ishlarni qilmish mumkin."

Amérikaning mu'awin prézidénti mayk pens xitayning milyondek Uyghur we bashqilarni yighiwélish lagérlirigha qamap, ularni tili, medeniyiti we diniy étiqadidin waz kéchishke mejburlishini ashkara tenqid qilghan eng yuqiri derijilik emeldar.

U, 30‏-mart küni florida shtatidiki "Awi mariya uniwérsitéti" da sözligen nutqida diniy basturushning dunyadiki eng köp nopusluq dölet-xitayda barghanche éghirlishiwatqanliqi, xitayning Uyghurlargha qaratqan "Yirginchlik" basturushini toxtitishi kéreklikini bildürgen.

Ötken hepte isra'iliyediki nopuzluq gézitlerning biri bolghan "Isra'iliye waqti" gézitide élan qilin'ghan bir maqalide barliq yehudiylar Uyghurlarni qollashqa chaqirilghan.

"Yehudiylar xitaydiki Uyghurlar üchün ornidin des turushi kérek" mawzuluq mezkur maqalide "Yehudiylargha étnik qirghinchiliqning némilikini chüshendürüsh hajetsiz. Biz uning bir kéchidila yüz bermeydighanliqini bilimiz. Biz uning aldi bilen bir medeniyetni qarilash bilen bashlinidighanliqini, öchmenlik we bésimning normigha aylandurulidighanliqini, arqidin, insanlarning bir-birlep ghayib bolushqa bashlaydighanliqini bilimiz. Mana bu bügün xitayda yüz bermekte," déyilgen we yehudiylarning tarixta lagér tüzümini bashtin kechürgen bir xelq bolush süpiti bilen bügün Uyghur xelqige yürgüzülüwatqan zulumgha qarshi sada chiqirishta alahide mes'uliyiti barliqini, herbir yehudiyning purset tapsila bu mesilini kötürüp chiqishi kéreklikini eskertken.

Derweqe Uyghurlarni qollap we hessidarliq bildürüwatqanlar arisida gitlér gérmaniyesining qirghinchiliqidin qutulup qalghan yehudiylar jümlidin ularning kéyinki ewladlirimu barghanche köpeymekte.

Ular Uyghurlar dunya qiyasida élip bériwatqan pa'aliyetlerge qizghin awaz qoshupla qalmay, her türlük metbu'atlarning ziyaretlirini qobul qilip xitay Uyghurlar yürgüzüwatqan bériwatqan basturushlarni eyiblesh bilen biz yehudiylar uchrighan tarixiy qirghinchiliqning tekrarlinishigha yol qoymasliq kérek dep, keskin inkas qayturmaqta.

Natsist gérmaniyesi qirghinchiliqining térik shahiti 80 nechche yashliq yehudiy pa'aliyetchi sami stéygmen ependi shularning jümlisidindur. U özining Uyghurlar uchrawatqan bu basturushlarni anglighandin kéyinki oylighanlirini biz bilen ortaqlashti.

U mundaq dédi: "Dunyada hazir yüz bériwatqan toqunushlargha öchmenlikning seweb boluwatqanliqini körüwatimiz. Insanlar öz ixtilaplirini medeniy yol bilen hel qilishini untup qélishti. Zamanimizdimu chong qirghinchiliqta yehudiylarning némilerge uchrighanliqidin ibaret insaniyet tarixidiki eng zulmetlik dewrdin yéterlik sawaq alalmiduq. Bir shexs yaki bir topluqning kemsitilish, jazalinish, tehditlerning qurbanigha aylinishini hemde ularning özlirining medeniyiti, en'enisi we étiqadidin waz kéchishke mejburlinishini qobul qilishqa bolmaydu."

U bayani dawamida Uyghurlarni néme üchün qollash qararigha kelgenlikini heqqide toxtaldi.

U mundaq dédi: "Méning Uyghurlarni qollishimdiki seweb, chong qirghinchiliqtin aman qalghuchi bolushum süpitim bilen men azab chekken, biz xorlan'ghan iduq. Bundaq qismetlerge yoluqqanda héchqandaq xelq bulargha oz yalghuz taqabil turalmaydu. Eyni zamanda yehudiylar qirghin qilin'ghanda dunyaning sükütte qarap turghan, héchkim bizge yardem qolini sunmighan, mana bu eng chong sewenliklerning biri idi. Men pütün dunyadiki insanlarni bir-birige yardem bérishke mohtaj ikenlikige ishen'güchi. Chünki hemmimiz peqet birla insaniyet irqigha mensup. Köz qarash, idiye we medeniyetlirimiz bilenla perqlinimiz xalas. Oxshash insan bolush süpitimiz bilen biz bir-birimizni hörmetleshni öginishke mohtajmiz."

Türlük melumatlarda xitay Uyghur élide qurghan lagérlar we Uyghurlar duch kéliwatqan insaniy paji'e natsistlar gérmaniyesining yehudiylarni basturush usullirigha sélishturulmaqta.

Washin'gton shehiridiki wilson merkizining xadimi, tarixshunas charlés kra'us 9-aprél küni "Washin'gton pochtisi" gézitide élan qilghan maqaliside bu heqte toxtilip, 1930-yillardiki ashu tarixiy weqelerge oxshap kétidighan yéngi bir paji'ening 2019-yilida dawam qiliwatqanliqini, buninggha emdi qandaq mu'amile qilish mesiliside amérika hökümitining bir chong sinaqqa duch kéliwatqanliqini alahide tekitligen idi.

Sami ependimu sözining axirida tarixtin sawaq élishining zörürlükini tekitlesh bilen birge, yehudiylar qirghinchiliqqa uchrighanda dunya ehlining eyni waqitta bir qétim sel qaralghanliqini, emma nöwette xitayning lagérlar qurulushini téximu kücheytip, milyondin artuq Uyghurni lagérgha qamighanda dunya jama'etchilikning oxshash xataliqni qayta sadir qilmasliqi kéreklikini tekitlidi.

Toluq bet